«Det vil helst gå godt»

Det er eit utsagn eg føler oppsummerer intervjua eg har hatt med tre av dei fire borna til folkeskulelæraren min, Knut Gulestø. Han var lærar på Botnane skule frå 1959 til 1974 og budde med familien sin i Gulestøa, ein då einbølt gard nord om Botnane. Dit kom det veg same året som til Botnane, i desember 1993.  Fram til då måtte ein i båt same kvar ein skulle.  Med tresnekka Fix, på 24 fot, reiste Knut fram og attende Gulestøa-Botnane kvar skuledag, med opp til tre av borna i båten samstundes. Eg hugsar at vi stod i glaset heime og speida etter båten hans når det var skikkeleg galever. Korleis var det då å vere ombord? 

Gulestøa. Foto: Privat.

Linda Gulestø: – Såg på far min som ein Gud i båten

Linda Gulestø (1954) er eldst av dei fire borna til Johanne (1933-2016) og Knut Gulestø (1930-2008). Hausten 1961 byrja Linda på skulen og minnest at ho fyrste tida var med far sin i eit ope, lite raudt eggeskal av ein båt, som det ikkje var forsvarleg å gå vinteren i møte med. Men Linda var ikkje redd, for ho såg på far sin som ein Gud i båten.

Den hausten kjøpte Knut Gulestø seg ein Tresfjord båt, som fekk namnet «Fix», ein båt han brukte i alle dei 15 åra han var lærar i Botnane. På Fix vart det frå fyrst av bygt ei treråme framme med presenning over, for å livde for verste vinden og sjøsprøyten. På godversdagar kunne båtreisa Gulestøa-Botnane vere ein roleg og fin tur langsmed land, men i styggever var det alt anna enn roleg. Linda likte seg best i styggever, godver var kjedeleg. Ho hadde med seg bok for å forkorte tida.

–  Eg kan ikkje hugse at eg var redd nokon gong, eg tykte det var spennande å vere med. Eg trur eg såg på far min nærmast som ein Gud i båten. Når han var roleg så var eg det óg, fortel Linda. Ho opplevde ingen av dei motorhavaria som brørne var med på, men hugsar ein gong at presenningen datt ned over henne og broren Kåre Johan (1957). Seinare vart det bygt eit overbygg på Fix.

Fix på veg mot land ved nausta i Gulestøa. Foto privat.

– Du opplevde aldri at far din var redd?

– Nei, eg hadde aldri inntrykk av det. Den gongen hadde eg ingen tanke for kor redd mamma må ha vore mange gonger. Det skjønte eg ikkje før eg sjølv fekk barn. På det meste var tre av oss med pappa i båten, men dei fleste åra var vi to. Og pappa skulle på jobb og vi på skulen same kva ver det var.

– Mor di fortalde at det var to gonger ho truga med å reise frå Gulestøa for godt om han drog, og då vart de heime?

– Ja, ho skal ha pakka kofferten to gonger for å dra om han reiste i det galeveret som var. Det var tydelegvis ikkje ein trussel ho brukte ofte sidan han tok det på alvor dei to gongene. Mamma var oppteken av at vi ikkje skulle merke slike diskusjonar mellom dei, men stemninga fekk vi no med oss!

Familiebilete frå 2000. Johanne og Knut framme, Frå venstre bak: Kåre Johan, Sven, Linda
og Terje. Bilete er skanna frå Bremanger bygdebok. Band II.

– Og i Botnane gjekk vi og såg etter båten til Knut når det var styggever.

– Ja, eg hadde inntrykk av at bygda passa på oss. Eg trur Alma Sande ringde mamma så snart ho såg i båten vår når det var skikkeleg styggever. Eg har ei svak aning om ei overnatting i Botnane fordi folk overtalte pappa til ikkje å fare heim på grunn av veret.  Eg gjekk heile oppveksten og ynskte at vi skulle bu i Botnane, særleg etter at eg byrja på skulen og oppdaga at det fanst andre ungar der!

– Brørne dine lærde seg tidleg å føre båten, kva med deg ?

– Du, det sveiv meg aldri å spørje om å få gjere det. Trur ikkje pappa hadde nekta meg det om eg hadde spurt, men tydelegvis såg ingen av oss det som naturleg. Eg hadde ingen tanke om å lære meg å legge til eller ta frå land med båten, men for brørne mine var det heilt naturleg å lære seg det. Men alle lærde at vi ikkje skulle ha sjøstøvlar på i båt.

Elles hugsar Linda ein gong ho og faren skulle til Kjelkenes og handle, noko dei gjorde ein gong i veka, og vart gåande rundt og rundt i skodda. Men også det løyste seg og dei kom fram. Ho vart ikkje redd på sjøen av oppveksten i båt, heller tvert om. – For nokre år sidan reiste eg med ei veninne med ein ribb-båt over Oslofjorden. Det var godt ver, men ribben slo og slo mot båra, og eg tykte det var nett som då eg var unge. Det var som å reise på skulen med båten vår, seier Linda Gulestø.   (Intervjua 02.07.24.)

I songen «Dagane på skulen i Botnane» har Knut Gulestø sjølv skildra båtreisa. Det er ein takkesong på seks vers, truleg skriven til avsluttingsfesten for Knut då han slutta som lærar i Botnane i 1974. Dei to siste versa lyder slik:

Det hende at mi skute så reint for liten var,
når regnet small mot rute og vinden var så hard.
Men alltid var det husrom, og seng vart laga til,
slik var det alltid kvar eg kom. For det eg takke vil.
Og tidt det kom beskjed; ta berre borna med
og kom så att til middag for den er laga te`.

Når eg skal skrive songen om ei forgangen tid,
eg kan`kje gløyme gongen då eg lei havari.
Det var nok fleire vender at Fix var nær på grunn,
men alltid var det hender til hjelp i slik ei stund.
I stormen tryggleik var i kvart eit augepar
som følgde oss på ferda til vel i hamn vi var.

Terje Gulestø: – Vi hadde ingenting å hjelpe oss med

– Pappa var ein flink mann på sjøen og vi hadde ein solid båt som låg godt i vatnet, men det var likevel mange vågale turar mellom Gulestøa og Botnane, ikkje minst når eg tenkjer på at vi hadde ingenting å hjelpe oss med om det gjekk gale. Ingen redningsvestar, ingen flåte, ingen radio. Absolutt ingenting, fortel Terje Gulestø (1960). Han er nummer tre i syskenflokken i Gulestøa og rakk eitt år på skulen med storesyster og storbror i båten, og tre år til saman med dei to brødrene. Det var dei fire åra Knut Gulestø hadde med tre av fire born i tresnekka Fix til og frå skulen i Botnane.

Ei tid var det todelt skule i Botnane og den ekstra læraren budde i Sørgulen, og vart henta der om morgonen av Knut. Terje hugsar ei ung lærarinne frå Bergenskanten som må ha vore vanvittig redd for båtreisa i styggever, han skjønte det berre ikkje som barn. – Båten hadde berre kalesje, med eit lite firkanta vindauge framme med manuelle vindaugsviskarar. Der sat pappa med taumar og styrde båten. I Heianeset møtte vi storhavet, båten gjekk opp og ned i store bølger, opp og ned. Då treiv lærarinna tak i meg og sette meg på fanget sitt, og på dei verste bølgetoppane kneip ho meg veldig hardt. Trur ikkje eg skreik, sjølv om det gjorde vondt, men stakkars dame, ho må ha hatt det fælt.

– Vart du ikkje redd?
– Nei, eg har aldri vore redd på sjøen. Veit ikkje om eg er dumdristig eller ikkje har betre vit, men redd var eg ikkje. Men eg brukar stundom historia om denne lærarinna for å forklare folk korleis det var å ta seg fram med den vesle trebåten.

– Og utan redningsvestar?
– Ja, nei, det var ikkje vanleg utstyr for snart 60 år sidan. Trur det kom ei forskrift om at det skulle vere redningsvestar om bord, og då trur eg pappa overtok nokon frå syskenbarnet sitt, Kristoffer i Pollen. Han skulle byte dei ut, men dei var ganske ubrukelege til føremålet, men vi hadde dei med i båten. Det var ikkje mykje pengar å rutte med. Pappa hadde prøvt å få litt meir godtgjerdsle for å drive skuleskyss attåt lærarjobben, men utan særleg gjennomslag. Ikkje trur eg han hadde heilt trua på at det var noko hjelp i desse redningsvestane heller.

– De reiste i alt slags ver?
– Ja, i grunnen gjorde vi det. Pappa hadde ikkje radio i båten, og skulle i Sørgulen og hente den andre læraren, så vi ungane hadde i oppgåve å pugge siste vermeldinga før vi kom i båten nokre minutt over åtte. Det var ikkje berre lett å skjøne og hugse vermeldinga, vindretningar og styrke. Trur det var ustabile meldingar han fekk av oss. Og veret kunne skifte mykje frå morgon til kveld, og vi la til den kaia i Botnane som det var vindforhold til å kome seg i land på. Også heime i Gulestøa måtte det ofte til fleire forsøk før han kunne legge båten til lands. Det kom ikkje kommunal kai før i 1972, meiner eg å hugse. Før den tid var det berre ein steinvorr.

Tre havari i svartestilla

– Knut skriv i ein song om då han «lei havari» med Fix. Var du med?
– Ja, det er ei forunderleg historie. Det vart vel heile tre havari til saman. Pappa hadde skifta båtmotor frå ein Sabb på 4-6 hestekrefter til ein Marna, ein litt kraftigare motor. Det var ein norskprodusert motor frå Mandal, som pappa hadde blitt rådd til å kjøpe. Det gjekk bra ei stund. Det fyrste havariet var då veivakslingen brotna, ein støypt metalldel midt i motoren. Det var eit totalt motorhavari, som skjedde i blikkstilt ver. Han fekk tak i ein ny veivaksel, som også rauk ein dag det var heilt stilt. Pappa tok kontakt med dei som leverte desse veivakslingane, men dei tok ikkje på seg noko ansvar. Han måtte ha tre motorhavari med same type aksling før motorfabrikken vedgjekk at det var ein feil med den. Det skjedde alltid i stilla og pappa snakka mykje om kor svinheldige vi var med veret. Barn tenkjer ikkje så langt, så vi oppfatta ikkje kor gale det kunne ha gått om det ikkje var stilt. Det hadde vore rett i fjøresteinane om det bles.

Halvtimen det tok å reise frå Gulestøa til Botnane brukte dei til å pugge lekser. Båten rulla og gjekk, stampa og hoppa, og dei pugga salmevers og andre lekser. – Vi visste at vi var dei fyrste han spurde når timen starta. Vi tykte det var urettferdig, men han ville ikkje høyre frå andre foreldre at han favoriserte eigne ungar. Difor måtte vi til pers.

Terje hugsar at han misunnte borna i Botnane som kunne gå rett heim til middag, medan dei som skulle til Gulestøa gomla på ei turr skive dei hadde spart til heimreisa. – Heimturen kunne ta ei æve om pappa tok med tre-fire tømmerstokkar heim for å sage dei på sagbruket. Dei bremsa heile Frøysjøen, og sleit dei seg måtte vi snu og plukke dei opp. Vi gjekk heimover med ein fart på ein til to knop.

Johanne Gulestø. Foto privat. 

– Mamma likte seg ikkje på sjøen
Johanne Gulestø var frå Bø i Vesterålen, men sjølv om ho var nordlending likte ho seg ikkje på sjøen. – Ho var ikkje med ut å fiske eingong, fortel Terje. Det var ho som stelte med sauene og kyrne og stod for den daglege drifta på garden, saman med borna. Etter at svigerforeldra døydde var ho åleine på garden når Knut og borna var på skulen eller vekke for vidare skulegang. – Mamma var nok ikkje av den mest lettskremde typen, men å sitte åleine på land er det verste. Det er då tankane tek over. Då ringde ho til Gunda i Pollen eller Alma i Botnane for å ha nokon å snakke med, sjølv om det var dyrt å bruke telefonen i den tid.

Skulen i Botnane vart lagt ned i 1975, og Knut slutta eitt år før for å ta lærarutdanning i Bergen. Det måtte til for å halde fram som lærar i Svelgen, sidan han ikkje hadde formell lærarutdanning. Etter at han byrja skule i Svelgen fekk Johanne seg arbeid på aldersheimen der og  reiste med Knut i båten. – Sjølv om dei slapp å køyre forbi Heianeset når dei reiste den vegen kunne også den båtturen vere tøff. Eg hugsar vi prøvde å få han til å kjøpe overlevingsdrakter dei kunne ha på seg, men det skulle han ikkje ha noko av. Det berre bles han av, fortel Terje Gulestø  (intervjua 16.12.25).

11. desember 1993 kom den lenge etterlengta vegen til Gulestøa og Botnane. Knut og Johanne var i 60-åra. Han hadde skrive tallause songar og prologar og ein av dei siste prologane han skreiv var til denne vegopinga. Den er med i boka «Berrføtt i tangskog», eit utval av dikt, prologar, kåseri og andre tekstar som borna fekk gjeve ut i 2019, med Grethe Johnsen som redaktør. Prologen om vegopninga har tolv vers og i det sjette heiter det:

For meg er saksa og snora
berre ein seremoni,
om ein ikkje kan knyte til orda
og minna frå gammal tid.
Ei glede kan ikkje bli fullendt forutan å vite
og også forstå;
at det er det beinharde nerveslitet
i fortid du byggjer gleda di på.

Vinter i Gulestøa. Foto: Privat.

Sven Gulestø: – Vi hadde mykje flaks