,

Botnane er ei skjult perle

 

Berit Gjerland på synfaring på Storrøysa i Sørbotten 19.11.19. i fylgje med veren Lille venn. Foto: Magni Øvrebotten.

– Gravrøysene i Botnane er ei spesiell samling av ekstra store gravrøyser i eit fasinerande og flott landskap. Når ein er i Botnane kan ein mest sjå føre seg korleis det var her for fleire tusen år sidan. Botnane er ei skjult perle, rett og slett, seier arkeolog Berit Gjerland i Vestland fylkeskommune.

Det var ein 30 år gamal draum som gjekk i oppfylling for Berit Gjerland søndag 30. mai 2021. Då var dei store gravrøysene i Botnane endeleg skilta og som ein ekstra bonus vart det opna ei kulturminneløype om dei vel 40 gravrøysene Botnane-Årebrot. Utan standhaftige Berit Gjerland hadde ikkje dette blitt gjort.

Ho vart fasinert av gravrøysene i Botnane alt på 1970-talet då ho som arkeologi-student på Universitetet i Bergen var på ekskursjon med båt langs kysten. I Botnane såg ho Søre røysa og Storrøysa kneise på land. Då ho i 1990 byrja som arkeolog i Sogn og Fjordane fylkeskommune visste ho at det var laga ei liste på landsplan over kulturminne som burde fram i lyset. På den lista stod mellom anna helleristingane i Vingen og Ausevika, gravrøysene i Botnane og tunområdet Modvo i Luster.

– Det var opplagt for meg at gravrøysene i Botnane burde tilretteleggast for publikum. Informasjon om kulturminne er det beste kulturminnevernet, for folk er interesserte og det er viktig å få fram historia vår, seier Gjerland.

Frå Storrøysa i Sørbotten ser ein over Pollen til Søre røysa i Sletten (Nordbotten). I Sørbotten står skiltet om dei store gravrøysene. Foto: Magni Øvrebotten.

Avhengig av lokal interesse

Men fylkeskommunen treng ekstra midlar for å gjere slikt arbeid, som oftast frå Riksantikvaren (Direktoratet for kulturminnevern). Dei siste ti åra har kommunane og fylkeskommunane kunna søkje om pengar frå BARK (Bevaringsprogrammet for utvalde arkeologiske kulturminne) til sikring og tilrettelegging av kulturminne.

– I desse prosjekta skal fylkeskommunen arbeide saman med kommunane og lokale lag, og vi er heilt avhengige av lokal interesse. Difor er eg glad for at Botnane og Årebrot grendalag i 2017 var med og søkte om BARK-midlar til skilting av gravrøysene saman med Bremanger kommune, seier Berit Gjerland. Ho er for beskjeden til å nemne at det var ho sjølv som spurde grendalaget om det var mogeleg med eit slikt samarbeid.

Riksantikvaren løyvde vel 280.000 kroner til skilting av gravrøysene i Botnane, men Botnane og Årebrot grendalag ynskte å sjå heile området i samanheng og få opp skilt også i Seljestokken og på Årebrot. Dette vart mogeleg med støtte frå Seljestokken båtverkstad, Flora historielag og Kinn kommune, og Bremanger kommune løyvde pengar til ein lomme på den smale vegen for å gje plass til eit skilt i Sørbotten. Bremanger kommune sette også opp skilta i eigen kommune.

– Det har vore eit godt samarbeid mellom grunneigarane, grendalaget, bygdefolket, kommunane og Vestland fylkeskommune i dette tilfellet, og såleis er det eit godt døme på kva ein kan få til i lag, seier Gjerland.

Bremanger kommune har vore ein av Berit Gjerland sine ansvarskommunar før Vestland fylke vart skipa. No har andre teke over Bremanger, men ho ba spesielt om å få fullføre kulturminneløypa Botnane-Årebrot og det fekk ho.

Berit Gjerland på synfaring i Søre røysa saman med grunneigarar og folk frå grendalaget. Foto: Magni Øvrebotten.

Mest oppteken av dei som ligg i røys

Berit Gjerland har i området vore sett på som ein sterk forsvarar av fortidsminnevernet, og at ho er meir oppteken av dei som ligg i gravrøysene enn dei som leve i dag.

– Det er del av jobben min og til andre arkeologar i kulturminneforvaltinga å ta vare på automatisk freda kulturminne og landskapet rundt dei. Både dei som leve i dag og i framtida skal kunne oppleve desse kulturminna. Landskapet kan i mange tilfelle forklare plassering av dei gamle minna og på den måten vere med på å auke opplevinga av dei. Landskapet og eventuelle tiltak rundt dei er med å auke eller forringe opplevinga.

– Kva seier du til dei som er redde for at fortida skal stå i vegen for notida og framtida?

– Eg vil seie at dei skal ikkje vere redde for det. Det er veldig viktig at vi snakkar saman, høyrer på og har tillit til kvarandre. Kulturminnevernet handterer svært mange saker årleg, i tidlegare Sogn og Fjordane hadde vi fleire hundre saker i året. Dei fleste aktørane vi har med å gjere, vil nok seie at vi samarbeider og prøver å finne løysingar, ofte i fellesskap. I Botnane har det blitt bygd bustadfelt og her kan dei bygge fleire naust i Korsnesvika, og det har ikkje vore noko problem med det i forhold til gravrøysene.

– Det har vore folk i Botnane i 3700 år og dei fleste gravrøysane er enno godt bevarte. Syner ikkje det at folk i generasjonar har teke ansvar og synt respekt for gravrøysene?

– Ja, det har folket i Botnane gjort i generasjonar. Dei har synt age for desse imponerande gravrøysene. Særleg Storrøysa og Søre røysa er fine døme på det. Samlinga av dei ekstra store gravrøysene er eksepsjonell. Det må ha vore både ansvar og respekt for dei i fleire tusen år og sikkert mange historier om kva dei betydde, som vi ikkje kjenner i dag.

Som når kvinner snakkar om fødslar

Berit Gjerland seier ho møter stor interesse og forståing for fortidsminnevern ute blant folk, men det er ikkje dei som går til media. Der opplever ho at mytane og dei negative historiene vert resirkulerte nokså ukritisk.

– Det er litt som når det sit ein flokk med kvinner og snakkar om fødslar. Det som blir fortalt er vonde opplevingar. Hine teier stilt. Då får dei som ikkje har eigne røynsler, berre høyre den negative versjonen, og då er det ikkje så rart at folk blir skremde, seier Gjerland.

– Men korleis har det seg at vi som vaks opp i Botnane aldri har høyrt at bygda var eit høvdingsete i bronsealderen?

– Det er diverre slik det ofte er. I skulen lærer vi litt om førhistoria i 5. klasse, men skuleverket tek i avgrensa grad i bruk det som er i nærområda. Dessutan har det kulturhistorisk lenge vore mest fokus på store bygg og rosemåling. Det har vi mindre av her vest om langfjella og på kysten. Vi har lett for å tru at kulturhistoria vår her ikkje er viktig, perspektivet «periferi» kontra større plassar er også med her, og mange trur at område som er viktige i dag, alltid har vore det.

– Kan det óg vere at arkeologane ikkje deler kunnskapane sine for å verne kulturminna?

– Dei fleste arkeologane eg kjenner vil gjerne dele av kunnskapane sine. Den beste måten å informere på, er gjerne når vi snakkar med folk i ulike samanhengar. Det er likevel avgrensa kor mange vi kan nå på den måten.

 

30. mai 2021 vart kulturminneløypa Botnane-Årebrot opna og Berit Gjerland fortalde om kva gravrøysene fortel oss. Foto: Arne Kleiva.

Mykje informasjon å finne på nettet

Gjerland ser det som positivt at det i dag er mykje kulturhistoriske opplysningar å finne, særleg på internett. Det var ei landsomfattande registrering/kartlegging av slike minne på 1970 og 80-talet, og då var arkeologar også innom Botnane. Dei registrerte fortidsminna har forlengst kome på kart på nettet så alle kan finne dei der. Ein god stad å leite dei opp er på  Kulturminnesøk. Ein annan god nettstad er Fylkesatlas Vestland som også har mange andre opplysningar som er festa til kart der. Til meir folk veit og forstår spora frå fortida, og skjønar at spora fortel om førhistoria på staden der dei bur, til betre tek folk vare på spora. Slik skilting som det no er i Botnane-Årebrot, er eit framsteg, meiner Berit Gjerland.

– Men frykta for å finne noko i jorda og måtte betale er stor?

– Ingen skal betale om dei gjer funn, det vere seg ved hagearbeid, ved jordbruksarbeid på garden eller når ein er på tur i skog og mark og på fjellet. Finnarar har aldri blitt kravd for pengar, og det er ingen ting som tilseier at dette skal bli annleis. Funn melder folk inn til fylkeskommunen, og dei arkeologiske musea er pålagt å sikre og ta vare på funna for framtida. Finnar og grunneigar får som standard i dag takkebrev med opplysningar og fint foto av gjenstanden. Oversikter over innleverte funn finst på Unimus på nettet. Her kan folk også sjå gjenstandar som beste- eller oldeforeldra deira i si tid leverte til museet, fortel arkeolog Berit Gjerland i Vestland fylkeskommune.

Intervju: Magni Øvrebotten 20. juni 2021.

 

 

 

 

 

 

 

/av
,

Kva fortel gravrøysene?

 

Dette er prosjektleiar og arkeolog Berit Gjerland, i Vestland fylkeskommune, si forteljing om kva gravrøysene fortel oss. Ho heldt tala ved opninga av kulturminne-løypa Botnane-Årebrot, i Botnane 30. mai 2021:

Høvdingen var død. Det utenkjelege hadde skjedd. No var tida for å gjere han klar for den siste reisa. Gravferdsstaden var valt ut for lenge sidan og den nedste meteren med stein i gravrøysa var alt lagt opp. Han hadde bestemt at hans gravstad skulle vere den aller største. Den skulle kneise på ryggen nord for gardane, gravrøysa skulle strekke seg mot den heilage himmelen og bli eit minne om han og ætta og landemerke for alle som for forbi i leia. Alle var samde med han i det.

Gjestene var komne langvegs frå. Høvdingen hadde mange allierte – sjølv om det også var mange høvdingar som ville han og ætta hans vondt.

Etter dei omfattande gravferdsseremoniane var over, høvdingen var lagt i grava i sin finaste stas og sjela hadde starta på reise til det hinsidige, dei fremtredande gjestene hadde drege sin veg – då tok byggearbeidet for alvor til.

Trælar og andre undersåttar i Botnane og grendene omkring tok til på det tunge og langvarige arbeidet med å bere stein frå marka omkring og frå fjøra. Oksar drog kjelkar med stein fram til røysa. Kvar stein vart plassert for hand i det som skulle bli den største gravrøysa frå bronsealderen på Vestlandskysten – Søre røysa som er heile 38 meter i tverrmål og 5 m høg.

Slik kan vi tenkje oss noko av det som skjedde kring gravferda her i Søre røysa.

Vi kan stille oss ei rad spørsmål –  Når skjedde dette? Kva slags tid var det? Kva slags samfunn var det på den tida?  Og kunne det verkeleg vere eit maktsenter her i Botnane??

Over heile Europa blei det bygd store gravminne på denne tida. Hjå oss vart dei bygde i stein slik som her. I andre gode jordbruksbygder lenger sør i dagens Noreg og vidare sørover vart dei ofte bygde av jord. Desse store gravhaugane og gravrøysene vart i Skandinavia bygde i bronsealderen,  – i laupet av nokre hundre år i eldre bronsealder. Vi er då 1700 – 1100 år før Kristi fødsel.

Det var framtredande personar i viktige slekter som fekk slik gravlegging. Det gjaldt både kvinner og menn i desse slektene. Storleiken på gravminna signaliserte mynde og autoritet. Det kravdest stor mynde, både religiøst, militært og politisk for å få bygd slike store konstruksjonar. Det visste folk i samtida, og det var mykje symbolikk knytt til dei gravminna, også i tida etterpå.

Styrke og mynde var sentrale momenta i samfunnet, i alle fall hjå dei rådande ættene. Det var eit lagdelt samfunn med rikdom hjå nokre og fattigdom hjå andre. Det var eit samfunn med rivalisering og konkurranse, og inga overordna statsmakt til å regulere forholda. Det var eit samfunn der den sterkaste makta rådde. Difor kunne maktforholda endre seg frå generasjon til generasjon.

Her i Botnane ligg det derimot fire ekstra store gravrøyser frå denne tida – det indikerer eitt stabilt maktsenter over fleire generasjonar, kanskje eit par hundre år.

Store gravrøyser rommar ofte ei gravlegging, men det er døme på at det har blitt sett inn sekundærgraver, gjerne i kanten av store gravrøyser. Det for å vise slektskap og tilhøyre til den mektige i gravrøysa.

Dei avdøde vart gravlagde i sin finaste stas og utsøkte klede. Kvinnene kunne ha store bronsesmykke og mennene flintdolkar, nokre fekk bronsesverd med seg til det neste tilværet. Det er ikkje kjent gjenstandar frå desse gravrøysene i Botnane. Her er groper i fleire, det tyder på plyndringar, men uvisst når det kan ha skjedd. Det kan ha vore rituelle haugbrot i samtida, det kan ha vore skjending av gravminne utført av rivaliserande høvdingar eller det kan ha blitt gjort dei siste hundreåra då respekten for dei daude i slike graver var på veg ut.

Det er slett ikkje sikkert at folk fann noko, i alle fall ikkje no etter så lang tid. I slike gravminne der den rå og fuktige sjølufta siver inn mellom steinane, der løyser organisk materiale seg opp og alt blir til støv, bokstavleg talt.

Dei fire store gravrøysene på kvar si side av Pollen utgjer ei sjeldsynt samling med ekstra store gravrøyser. Dei viser at det har vore ein unik og spesiell situasjon her, eit tydeleg maktsenter i eldre bronsealder. Den største røysa har vi nemnt alt. Den nest største er 30 m i diameter og ligg her rett i mot på andre sida av Pollen. Dei nærmaste røysene av same storleik finn vi nord i Ulvesundet ved Måløy medan vi må like til Stord i sør før å finne tilsvarande.

 

Arkeolog Berit Gjerland heldt tale ved opninga av kulturminneløypa ved Søre røysa i Sletten i Botnane. Foto: Arne Kleiva

Kvifor eit maktsenter i Botnane? – vil du gjerne spørje.

Maktgrunnlaget låg i landskapet her. Ei heldig plassering i si tid.

Det var ei bygd med gardar rundt Pollen, her kunne det bu ein del folk samla på eit relativt konsentrert og avgrensa areal. Her var lune stader til kornåkrar. Kyr, sauer og geiter hadde rikeleg med beite i liene, i dalane innanfor og oppe på fjella. Det var varmt og tørt klima på denne tida, og dyra kunne gå ute året rundt. Slik slapp bøndene å sanke vinterfôr. I sjøen var det mat å få tak i heile året.

Så her kunne det brødfødast bra med folk slik at det var folk tilgjengeleg for det som truleg var det viktigaste grunnlaget for makta her;

Innkrevjing av passeringsavgifter.

Innkrevjinga skjedde, gjerne med våpen i hand, av høvdingen og krigarfølgjet hans.

Leia gjekk forbi – då som i dag. Sjøen var hovudferdsleåra, og all ferdsla og trafikken fôr forbi her. Det var rike bronsealderssamfunn nord i Trøndelag og på Sunnmørsøyane, i Sogn og sør i Sunnhordland, Karmøy og Jæren. Det var slektskap og alliansar mellom dei framtredande slektene over vide avstandar, og i sommarhalvåret var det kontakt mellom dei. Alle måtte dei fare forbi her.

Folk rodde i lange, smekre kanoar, båtar og roskip. Segl kom i bruk først 2500 år seinare. Her vi er, var leia open – det var ingen holmar og øyar å gøyme seg bak for dei som fôr leia. Passeringsavgifter kunne også bety garanti for dei reisande for ei sikker og trygg reise innanfor eit vidare område. At dei skulle sleppe å bli overraska av små røvarbandar som plutseleg kunne dukke opp.

System med passeringsavgifter er det også indikasjonar på andre stader, t.d. på Karmøy. Her sat det ei mektig slekt som kontrollerte ferdsla gjennom Karmsundet.

Det er mykje som kan seiast om dei interessante og spennande samfunna i eldre bronsealder. Vi får innblikk i religiøse førestillingar, t.d. gjennom helleristningar. Gravrøysene si plassering har også samanheng med religion. Røysene var ikkje berre maktdemonstrasjonar.

Mange gravrøyser i denne tida er vende mot leia, også mot sjøen og særleg det opne havet. Det ser vi vi tydeleg her og sørover til Villevika. Kan hende hadde folk førestillingar om det hinsidige – på andre sida av havet. Strandsona var i tillegg  spesiell – her møttest dei tre verdene; den overjordiske/himmelen, den jordiske og den underjordiske/undersjøiske. Kompliserte førestillingar om tilværet og tida etterpå har ikkje vi i dag einerett på.

Den tette kopling til strandsona ser vi særleg tydeleg i den heilt særeigne rada med gravrøyser som vi finn litt lenger sør, frå Storevika og sørover til  og med Årebrot og Nærøyane. Her ligg det over 30 gravrøyser som perler på ei snor i strandsona.  Dei er frå bronsealderen og etterfølgjande jarnalderen. Her har den førhistoriske leia alltid gått – slik ho også gjer i dag med vår tids langt meir solide og kraftige skip.

Dette og langt meir kan vi fundere på når vi stille vandrar kring desse minna frå ei lenge svunnen tid.

 

/av

Bygdehelg 23.-25.juli!

Les meir
/av