,

Isskjering på Kvernhusvatnet

Av Fridtjov Urdal

Frå slutten av 1800-talet og fram til i mellomkringstida var naturis ei stor norsk eksportvare. Så sant det var kaldt nok til at isen la seg på dammar, vatn og tjern var produksjonen i gang. Mellom anna på Kvernhusvatnet på Årebrot, vatnet bak grendahuset som sumarstid er fullt av vassliljer. 

Vi har ikkje bilete av skjæring av is på Kvernhusvatnet. Dette er vatnet om sommaren, når det er fullt av vassliljer. Foto: Magni Øvrebotten

Vi har ikkje bilete av skjæring av is på Kvernhusvatnet, men her er vatnet sett frå grendahuset på Årebrot.

I denne tida selde og sende ein norsk is til utlandet, ikkje minst til England. Ja, like til Sør-Afrika og endå til India og Australia skal det ha kome norsk is seglande med skip.  Den norske isen, eller rettare sagt iseksportørane hadde i hop med importørane målmedvite reklamert for den norske isen. Det fanst ikkje reinare og kaldare is enn den. Dessutan så heldt den seg lenge. Det vil vel seie at den ryktesvis bråna seint. Det var ikkje måte på, sjølvaste dronning Victoria etterspurde norsk is, skal ein tru kva skrive stod.

Enkel og billeg is

Noreg kunne levere is heile året, sumar som vinter, men ikkje nett til same pris. Isen vart skoren i blokker og stabla inn i der til eigna ishus med tjukke veggar og tak, som kunne vera isolert med sagrubb eller halm for å halde heten ute. Den auka handelen og frakta av ferske varer, innan og mellom land og kontinent, gjorde at ein trong om kjøling. Den gongen rådde dei ikkje over kunstig kjøling eller frysing. Det vil seia det gjorde dei, men prosessane var særs kostesame.

Den norske isen var både enkel og billeg. Endåtil her i mi eiga heimbygd er det namn og merke etter denne næringa. Frå Kvernhusvatnet vart det skore is. Det er det vatnet på Årebrot som ligg nærast sjøen, berre nokre få ti-meter frå og med stue hammaren rett i sjøen. Der var det godt tilflot for båtar. Tilhøva var såleis dei aller beste for denne sort verksemd. Ishuset låg på vestsida av vegen ut på bergkanten mot sjøen, knappe hundre meter nord for grendahuset. Muren syner òg nett nedanfor Ishushammaren, og på ei berghylle stod motorhuset, med motor og iskvern. Motorhuset stod til i 1974.

«Eg berga no saga, Peder»

Når ein byrja taka is her og kor lenge det heldt på har eg anten ikkje høyrt eller gløymt, men truleg varde det til ut på 1930-talet. Den tid høyrde Kvernhusvatnet inn under eigedomen Aurdalskvia og eigaren var Peder Iversen (Pederen på Kviene). Han hadde gjort ein avtale med Jansen firmaet om skjering av is på Kvernhusvatnet. Det var ikkje uvanleg at dei som dreiv innan oppkjøp og sal av sild og fisk rådde seg til med isrettar, hus og det som skulle til. Pederen skulle òg etter som eg har høyrt ha vore både utleigar og arbeidsformann. Kontrakten var visst slik at grunnleiga skulle svarast fullt ut så sant det vart teke ut is.

«Han for igjennom og gjekk under, men han hadde saga med seg då han kom opp att».
«Eg berga no saga, Peder».
«Ja, du kunne no berre ha våga deg å kome opp att utan», var svaret. Det stod om å berga grunnleiga, og då fekk det heller våge seg om det var ei kalde bløyte eller to. Det var som det skulle vere, kor vidt Jansen var tent med det var meir uvisst.

Både knust is og is i blokk

Heime i eit uthus kalla Smia hekk i min barndom ein del av det utstyret som hadde vore i bruk. Ein tre-fire stortanna sager til isskjering og to store kliper eller sakser til å draga blokkene opp med. Isblokkene vart frakta frå vatnet og inn i ishuset langs ei trerenne. Der vart dei stabla så høgt og lenge der var plass. Han Bjarne (Holstad) på Løypa fortalde frå sin barndom at det var moro å vere med på isskjering på vatnet, og ikkje minst å vere med å sjå på når det kom båtar for å henta is.

Det vart levert både knust is og is i blokker. I motorhuset stod motoren som dreiv iskverna. Om vinteren, når det vart skore is kom blokkene rett frå vatnet og i kverna. Då vart transportrenna lagt framom ishuset og inn på den renna som førte frå ishuset til motorhuset og kverna. Frå kverna gjekk det ei renne vidare ned i rommet på båtane.

Eg trur at isen herifrå Årebrotet hovudsakleg vart nytta lokalt og ikkje til eksport. Det kunne vere frå sju til ti mann i arbeid der på det meste. I heller tronge tider kom sikkert løna frå dette arbeidet godt med. Det var mangt som skulle isast. I kalde vintrar kunne det verta mykje is frå eit slikt lite vatn om tilsiget var godt. Det skulle òg ha vore tale om å taka is  frå nokre små tjern lenger inne på Rabbane, men då måtte det byggast fleire og lengre renner, så det vart som med mangt anna berre med praten.

Kjelde:

Dette stykket er henta frå Fridtjov Urdal sitt digitale julehefte i 2021, og brukt med løyve frå han. Er det nokon som har bilete frå då dei tok ut is frå Kvernhusvatnet på Årebrot, eller veit når dei starta med dette og kor lenge det varde?  Dei som veit, kan sende opplysingar til magni.ovrebotten@gmail.com. Fridtjov Urdal trur det tok slutt på 1930-talet, men veit det ikkje sikkert.

/av
, ,

Meir regn i Botnane enn i Bergen

Kvar dag i snart 47 år har Rune Nordbotten (58) registrert vêret i Botnane. Han var elleve år då han byrja med det. På veg til fjøsen om morgonen melder han inn vêret i bygda til NRK i Sogn og Fjordane. – Botnane er ein interessant plass å registrere vêret, for her går det eit markert vêrskilje. Det regnar meir her enn i Bergen, fortel Nordbotten engasjert.    

Rune Nordbotten med nedbørsmålaren mellom bustadhuset og fjøsen. Foto: Magni Øvrebotten.

Det byrja med at storebror hans, Atle, på ungdomsskulen fekk i oppgåve å registrere temperaturen i løpet av ei veke. For Atle vart det med den oppgåva, men hjå Rune vekte ho interesse og han tykte det var lite med berre ei veke.  – Den 9. juni 1975 byrja eg å skrive ned maks- og minimumstemperaturar, og frå nyttår i 1976 også nedbør. Så eg har etter kvart ein skikkeleg omfattande statistikk, seier Rune Nordbotten nøgd og vedstår seg stor interesse for både tal, grafar og statistikk. Det trengst nok for å drive med slikt.

– Vêret er ikkje likt, det går i bølger. Vi har til dømes nokre kalde vintrar i kvart tiår. Dei kjem alltid etter kvarandre, to eller tre på rad. I kalde vintrar vert det turrare og mindre nedbør.  Somrane har jamt over vorte litt varmare, men det er større skilnad på dei enn på vintrane Men somrane går i bølger dei også, seier Rune.

Vidare fortel han at våren kjem tidleg i Botnane og hausten seint. Det er sjeldnare med kulde i april, men det kan kome ei frostnatt før 10. mai. No er det sjeldan at bjørka ikkje har sprotte til 17. mai, og sjeldan med kalde haustar. Det er våren og hausten det er størst skilnad på frå tidlegare tider.

Markert vêrskilje

– Botnane er ein interessant plass å registrere vêret, for her går det eit markert vêrskilje. Frå Botnane og innover mot Ålfotbreen har vi flest dagar med nedbør i heile landet, ja, endåtil meir enn i Bergen. Det regnar like mykje i Botnane som i Svelgen, sjølv om det etter «normalen» skal regne meir lenger inne enn her heilt ute på kysten. Det er dei høge fjella våre som gjer det. Botnane får mest nedbør i sønnavind, Svelgen i sørvest-nordvest, og sidan det er jamt meir sønnavind, vert det i to av tre år mest nedbør i Botnane.

Intervjuet med Rune Nordbotten vart gjort 10. januar 2022, eit par dagar før uveret Gyda var varsla med mykje nedbør oppover kysten. Rune meinte at Gyda ikkje kom til å ta så hardt i Botnane, ho vart verre litt lenger inn i fjordane. Det slo til då Gyda kom. – Så lenge vinden er på sør får vi mest nedbør, men når han er på sørvest minkar det fort av her. Men når det ligg lågtrykk ut i havet, som ikkje kjem inn, får vi mykje nedbør i Botnane. Til dømes mykje meir enn i Sørgulen, lenger inn i Gulefjorden, legg han til.

– Eg hugsar vi fekk 60 cm med snø her frå ei byge som låg seks-sju timar og tømde seg ute ved Hovden. Det kom berre fem cm i Husefest rett sør om Botnane. Det snødde herifrå og inn i Svelgen, men der kom det berre halvparten så mykje snø som her. På Kalvåg kom det ein meter med snø, medan dei på Flora berre såg ein blå vegg her nord hjå oss.

– Kva er grunnen til dette?

– Det er ein knekk i landskapet som går nord-sør og svingar mot nord-aust. Det skaper eit vêrskilje, og det som kjem frå nord/nordaust fer til havs når det passerer Botnane. Den sørlege grensa for veret som vert meldt for Nordfjord og nordover går her i Botnane. Men bles det søraust stoppar ho i fjella på kommunegrensa Kinn/Bremanger og i Magnhildskaret, og det vert lite nedbør her på nordsida av fjellkjeda. Då kan det snø ein halv meter på Årebrot og på Flora, og like eins når det regnar om sommaren. Om vinden er på sør-sørvest er det omvendt.

Fjellet Opnaren i Sørbotten er ein viktig grunn til vêrskiljet i Botnane. Foto: Magni Øvrebotten.

Nyttårsorkanen vart eit tidsskilje

Sjølv om Rune Nordbotten ikkje har late seg personifisere med bruk av namn er det han som melder kva vêr det er i Botnane i morgonsendinga til NRK i Sogn og Fjordane. Han hugsar ikkje kor lenge han har drive på med det, men det har blitt nokre år. Målestasjonen hans ligg mellom bustadhuset og fjøsen, så det høver å ta med målinga på veg dit i sekstida om morgonen. Når han er rundt om i fylket på ulike møte merkar han at folk får det med seg og er opptekne av vêret.

– Før nyttårsorkanen i 1991/92 brydde ikkje media seg om veret, men etter den vart interessa stor. Nyttårsorkanen vart eit tidsskilje der som i mykje elles, også for vêrvarslinga. Eg hugsar godt trekantane som kom opp på vêrkartet den nyttårskvelden. Her blest det verst mellom fem og sju om morgonen fyrste nyttårsdag. Bygda såg ut som eit krigsområde. Nyttårsorkanen var det vi kallar «utsynning», ei form for sørvest der tunnakallane (syklon) kom tett og saug vekk det som kom i deira veg. Her på garden tok han heile eternittaket på løa, knekte ein bjelke på 40 cm i diameter. 30 cm av han var kjerneved. Eg saga 100 år gamal al til ved etterpå, det var beinhardt så gnistrane fauk i alen.

– Kor sterk var orkanen her i Botnane?

– Det er det ingen som veit. På Mehuken målte dei 88 meter i sekundet under ekstremvêret  Dagmar 26.12.2011, som vi kom oss bra frå her. Då var vinden beint på vest. Orkan er 32,9 meter i sekundet. Det betyr at Dagmar var tre gonger orkan og det bles endå meir her under orkanen natta til 1. januar 1992. Vi som opplevde den natta gløymer ho aldri. Dei vi då kalla «gamlekarane» hadde aldri opplevd maken til galevêr, og nyttårsorkanen sette ein støkk i mange, både unge og eldre.

Meir snø før?

– Er det berre dårleg hugs når eg påstår at det var meir snø her på 1960-talet enn no?

– Nei, de som var ungar på 1960-talet fekk oppleve meir snø enn nokon annan generasjon på 1900-talet. 1960-åra var dei desidert kaldaste i heile det hundreåret. Det trur eg kom seg av stor forureining. For det vart ei tydeleg forandring då Europa tok tak i forureininga og renska opp på slutten av 1980- og 1990-talet.

– Er det stor skilnad på dei ulike tiåra?

– Ja, 1930-talet var eit mildt tiår. 1940-åra var litt kjølegare, med nokre kalde vintrar i krigsåra, men ikkje så kalde som 1960-åra. På slutten av 1970-talet var det tre kalde vintrar etter kvarandre. Nyttårsdag 1978/79 var det minus 15 grader i Botnane og det er uvanleg kaldt her. Det er berre målt det ein gong til.  Om vi går til dei seinare åra var 2010 eit av dei mest stabilt kalde åra. Desember 2009 til februar 2010 var dei mest stabilt kalde månadane eg har opplevd. Då var her snø heile tida. Han kom og gjekk ikkje, slik han brukar å gjere.

– Kva med årsnedbøren?

– Årsnedbøren går i bølgedalar og er våtast i periodane mellom kalde vintrar. På slutten av 1980-talet og byrjinga av 1990-talet hadde vi fem, seks år med i snitt tre meter nedbør i året. Men den våtaste perioden eg har målt var 2011-17. Dei tre siste åra har vi vore inne i ein litt turrare periode, som vi kanskje er på veg ut av?  Men nedbøren aukar over tid, jamt med temperaturen, som har auka med minst 10-15 % dei siste 40 åra. Når havet vert varmare vert det meir fordamping, og då vert det meir nedbør. Det ser ut som lågtrykka om vinteren har større temperaturskilnad enn før, og det medfører meir uvêr og nedbør, seier Nordbotten.

Det er såleis ingen tvil om at temperaturen generelt har stige, og auken ser ut til å ha vore  jamn i Norge om vi ser han i eit 100 års perspektiv eller meir. – Vi kan ikkje halde fram med det forbruket vi har. Vi brukar opp det ressursgrunnlaget framtidige generasjonar skal leve av, seier Rune Nordbotten.

Rune Nordbotten likar å arbeide med tal, grafar og statistikk. Foto: Magni Øvrebotten

– Eg hugsar kor karane diskuterte vêret når dei var samla på kaia i Korsnesvika. Han Kåre i Kvia (Nøttingnes) var halden for å vere best til å spå veret. Kva vêrmerke har du teke med deg vidare frå dei?

– Eg kan kanskje ikkje så mange som gamlekarane kunne, men ein del har absolutt noko føre seg, medan andre er meir fantasi. Fullmåne og nymåne på same tidsrom etter kvarandre brukar å gje ein fjorten dagars periode med betre vêr enn elles, særleg når det er austamåne, dvs.at han er full og ny etter midnatt og mellom klokka eitt og ti. Han Kåre i Kvia sa at sørausten gav godvêr, men på slutten trur eg sjølv han byrja tvile på månen. Men det er klart at generasjonane før oss var meir avhengige av vêret og trong å forstå seg på det på ein heilt annan måte enn i dag. For dei var vêrmeldingane i radio viktigare å høyre enn noko anna.

Yr.no har tapt seg

Lenge tykte Rune Nordbotten at det var god hjelp i å fylgje med på kva nettstaden Yr.no melde. Men den har tapt seg, synst han. Dei har tilpassa seg mobilbruken og fjerna alt som er for tungt for mobilen, og er dermed lite brukande for dei som er spesielt opptekne av veret. Nordbotten saknar karta som synte prognosane framover i tid. No er det til dømes ein radar som syner nedbør 1,5 time før/etter. Det er for kort tid når han ynskjer å kombinere lokalkunnskap med ulike metodar for analyse som Yr.no hadde tidlegare. – Til dømes finne ut når eg skal gjødsle jorda utan at møkja berre renne vekk. Det bør regne når ein har gjødsla, men ikkje i altfor store mengder, seier gardbrukaren Rune Nordbotten.

– Botnane er kanskje ikkje plassen for dei mest versjuke. Men for dei som likar veksling i vêret er her fint. Det er vinden som skil oss mest frå andre plassar. Vind har vi mykje av, smiler Rune Nordbotten mykjeseiande. Medan han var vekke på skule på 1980-talet tok far hans, Johannes Nordbotten (94), målingane, og no er det avløysarane i fjøsen som må ta dei når Rune er vekkreist. Det er ikkje ei offisiell måling, men målaren i Nordbotten stettar dei krava som Meterologiske har til målarane sine. No automatiserar Meterologiske både nedbør- og temperaturmålarane, det siste fordi det er slutt på dei nøyaktige kvikksølvtermometera. Men Rune Nordbotten har ingen planar om å gje seg med å målet nedbør og vind i Botnane.

Intervju og foto: Magni Øvrebotten 10.02.22.

/av

Årsmøte og kontingent for 2022

Det vert kalla inn til årsmøte i grendalaget laurdag den 19.mars kl. 15.00 i grendahuset i Botnane. I tillegg til å handsame sakene legg vi opp til ein god prat og å ete litt! Velkommen!

Vi legg ut sakspapira her på heimesida  etter kvart som dei er klare- og seinast ei veke før årsmøte. Dei som vil ha saker opp på årsmøte må melde dei inn til leiaren i styret, Åsmund Berthelsen fjorten dagar før årsmøte. Det vil seie den 5.mars.

Dei må meldast til 93237073 eller til asmund.berthelsen@icloud.com

Det er også tid for å betale kontingent for 2022. Satsane er som før, 150 kr for vaksne og 50 kr for dei mellom 7 og 18 år. Betal til vipps 501465  eller bankkonto 3775.65.59177. Hugs å skrive på at det gjeld medlemskap og namn!

/av
,

Ei ulukke og fleire versjonar

Drukningsulukka ved Opnarhella i 1934 har truleg dei fleste som har vakse opp i Botnane høyrt om. Tre menneske omkom, to kvinner og ein mann. Tre andre var nære ved å lide same lagnad. Ulukka skaka folk langt utover bygda, men sjølvsagt mest dei som miste sine og dei som budde i Sørbotten. Der ligg husa tett og fire av seks tun var direkte råka av ulukka.

Dei tre kistene og gravferdsfylgje 14. februar 1934. Frå venstre kista til Aletta Sørbotten, Maria Sørbotten og Harald Sørbotten. Fotografiet er frå ei avis, men vi veit ikkje kva avis.

Beste rådet i den tid var å snakke minst mogeleg om det som hende. Det var heller ikkje lett å spørje, svara var få og stilla rådde. Det var ikkje noko ein snakka om. Heller ikkje til etterkomarane, og dei skjønte ikkje kva dei skulle ha spurt om før det var for seint. Dei store trekka i historia er kjende, men detaljane har vorte opp i brotstykke og fleire versjonar.

Det har også vore tvil om kven som var med båten då han kollsigla 6. februar 1934, men der må vi kunne lite på lensmann Tunold i Bremanger som ramsa opp namna til Bergens Arbeiderblad 7. februar 1934: Harald Sørbotten (42), Aletta Sørbotten (45), Maria Sørbotten (52), Anders Grotle (69), Bernt Sørbotten (51) og Anna Nøttingnes (52). Dei tre fyrste drukna, dei tre siste overlevde.

Anna var ei myndig dame

Sigfred Nøttingnes (1952) er sonason til Anna Nøttingnes (1882-1976) og har overteke garden i Kvia etter farbroren Kåre Nøttingnes. Ulukkesdagen i 1934 ville Anna i gravferda til Hans Husefest, sjølv om mannen Severin (1878-1953) ikkje ville at ho skulle fare. Det var søraust vind og når den kom frå Furuhaugfjellet visste Severin at det vart mykje ròsevind sørover langs stranda. Det var tryggast å halde seg heime, meinte Severin.

Sigfred Nøttingnes. Foto: Magni Øvrebotten

– Men her i huset var det ikkje han bestefar som styrde. Det var ho Anna, som var ei myndig dame. Ville ho noko var det nett det same kva han bestefar sa, fortel Sigfred. Severin hadde hatt hjerneslag året før og gjekk med stokk, så han skulle vere heime. Sigfred si historie byggjer på det farsyster hans, Signy Evensen (1913-2002), fortalde om opplevinga si av denne dagen. Ho var 21 år, hadde flytta til Kalvåg, men var heime i Kvia på besøk.

Sigfred har oppfatta det slik at det var avtalt at Anna og naboane skulle reise med båten til Magnus Sørbotten (1892-1969). Han styrde med både posten, telefonen og bording av bybåten og hadde truleg den største båten i bygda. Ein seksring med tre par årar og segl.

– Han bestefar vart endå meir bekymra då han såg at Magnus kom opp att frå Sørbotsvikja og ikkje vart med båten. Magnus hadde bedt Harald Sørbotten (42 år), på Neset, om å hjelpe seg med å sjøsette båten og segle han sør til Opnarhella. Magnus var ikkje klar til å reise, så han skulle gå stranda til Opnarhella og byte plass med Harald Sørbotten der, fortel Sigfred. Opnarhella er den einaste staden mellom Botnane og Husefest der du kan gå i land frå eller om bord i båt. Det var også råd å gå ein sti mellom Botnane og Husefest, der det no er veg.

– Men kvifor ber Magnus, Harald Sørbotten som ikkje skulle i gravferda, om å føre båten, i staden for å be den sjøvande naboane Bernt Sørbotten om å gjere det?

– Nei, det er eit spørsmål vi aldri får svar på. Det virkar svært rart og har nok medverka til at det også delvis har heitt seg at Bernt ikkje kunne ha vore med ulukkesbåten, seier Sigfred Nøttingnes.

Anna og Severin Nøttingnes og dei seks døtrene. Bak frå venstre: Signy, Konstanse, Borghild og Olga. Framme frå venstre: Jenny, Severin, Anna og Solveig. Dei tre sønene Kåre, Erling og Abraham var openbert ikkje med til fotografen ein gong på slutten av 1940-talet. Foto: Privat.

Ståle Sørbotten (1935) har interessert seg for og skrive mykje om lokalhistoria i Botnane. Sjølv var han ikkje fødd då ulukka hende og han var vaksen før han høyrde om ho.  Inntrykket hans er at det var ei ulukke det vart snakka stilt om. Det vil seie lite, og då vert det ofte fleire teoriar og versjonar, og vanskeleg å vite noko sikkert. Jon Øvrebotten (1930-2010) fortalde Ståle at det var snakk om at seglet hadde vore bunde då båten kollsigla. – Det var så usannsynleg at det kunne skje når ein så røynd mann på sjøen som Bernt Sørbotten var med at det delvis vart trekt i tvil at han var med? I ròsevind skulle ein ikkje binde seglet, men ha det laust kring eit T-forma feste bak på ripa. Då kunne ein slakke seglet om det kom ei vindròse som kunne kvelve båten, og dermed tok ein vinden ut av seglet, forklarar Ståle Sørbotten.

Men i fylgje lensmann Tunold i Bremanger si liste om kven som var med båten (BA 7. februar 1934) var både Bernt og far hans, Anders Grotle, med ulukkesbåten. Det stadfesta også døtrene til Maria og Bernt Sørbotten, Ranveig Øvrebotn (1922-2019) og Elida Kjelkenes (1927), då underteikna intervjua dei i 2018/19. Sidan både faren og bestefaren var med båten rekna dei med at det var deira båt som vart brukt, og at Bernt styrde.

Det kjenner Sigfred Nøttingnes seg sikker på at ikkje var tilfelle: – Bernt sin båt var ein færing med to par årar. I den ville det knapt ha vore plass til seks personar, som dei var om bord i fylgje det lensmannen sa til avisene. Eg er overtydd om at det var Magnus Sørbotten sin båt som vart brukt. Eg hugsar at det dei kalla «ulukkesbåten» låg i nausten hans då eg var gutunge. Det var alltid med ei viss uhygge vi såg i den båten. Eg trudde han var i naustet framleis, men det er han ikkje, og eg veit ikkje kvar han tok vegen, seier Sigfred Nøttingnes.

Naustet til Magnus Sørbotten som hyste det Sigfred Nøttingnes hugsar dei kalla «ulukkesbåten». Foto: Sigfred Nøttingnes.

– Bestefar kom gaulande heim att

Attende til 1934. Severin Nøttingnes var så redd for dei som tok ut med båten at han gjekk opp på Aksla, eit høgdedrag opp under fjellet i Sørbotten, der du ser heilt til Husefest. Derifrå såg han at ein sterk ròsevind kvelva båten.

– Han bestefar kom gaulande heim att og fortalde om det som hadde skjedd. Far min, Erling (1915-1987) var ein 18-19 år, og la på sprang sørover stranda. Han var den fyrste som kom til, bortsett frå Magnus Sørbotten, som stod på land og såg båten kollsigle utan sjølv å kunne gjere noko. Tante Signy sprang etter far min og var den andre som kom til. Ho opplevde ulukkesstaden som svært kaotisk, fortel Sigfred.

Han fortel vidare at Erling symde ut og fekk tak i mora Anna, og han og Signy også fekk nabokona Maria på land. Då hadde det kome til fleire folk og andre tok over opplivingsforsøka på henne. Dei tre kvinnene hadde hamna under seglet då båten kollsigla, om lag 15 meter frå land. Bernt Sørbotten og Anders Grotle var på kvelvet. Harald Sørbotten hamna i sjøen og fekk tak i to årar. – Signy fortalde at Harald hadde prøvd å symje til land med eit tau til Magnus, slik at dei skulle få meir kontroll med båten. Men det lukkast ikkje, seier Sigfred stille.

Ungdomsbilete av Erling Nøttingnes

Heltehistoria om den unge Erling som berga mor si med å blåse liv i ho og bere henne heim over aksla er den historia som har levd på folkemunne i Botnane frå denne ulukka. Hengande over skuldra hans rann Anna tom for vatn. Ho var dårleg, men kom seg til hektene att etter å ha vore sengeliggande i to veker.
– Far min fortalde ingenting om ulukka, og eg spurde ikkje heller. Trur knapt eg hadde fått noko svar om eg hadde gjort det. Det er tante Signy sin versjon eg har høyrt og fortel vidare, seier Sigfred.

– Kor lang tid trur du det tok frå bestefar din såg det skje til det kom fram folk til hjelp på ulukkesstaden?

– Det må ha teke bestefar om lag fem minutt å ta seg ned frå Aksla og varsle. Far min kan ha brukt 10-15 minutt på å springe sør til Opnarhella, og dei som fossrodde med båt frå Botnane brukte vel om lag ein halvtime. Vi må rekne med at Magnus var åleine på land med den kollsigla båten i om lag 20 minutt, medan dei i båten kjempa for livet. Ei av dei var kona hans, Aletta. Sjøen er på det kaldaste i februar. Signy fortalde at det var vind og forferdeleg kaldt den dagen. Så om dei ikkje drukna må dei ha frose i hel på den tida det tok før alle var på land. Harald leita dei etter med båt før dei fann han, fortel Sigfred Nøttingnes.

Den andre båten

Vidar Sørbotten (1948) er sonason til Maria og Bernt Sørbotten, far hans heitte Ulrik Sørbotten (1912-1996). Vidar er historieinteressert og van med å leite i ulike arkiv. Difor ba underteikna han om hjelp til å finne ut meir om ulukka, etter at eg fekk den fyrste avisartikkelen frå Statsarkivet i Bergen. Statsarkivar Yngve Nedrebø svara meg over natta på fyrste førespurnad og eg skjønte at det var meir å hente der (sjå meir om ulukka på sida for historikk).

Ulrik Sørbotten fortalde heller ikkje mykje om ulukka. Men Vidar hugsar at faren sa at båten som hang i taket på «Buda hans Bernt» vart skadd i drukningsulukka, og at bestefar Bernt hadde bestemt at den ikkje skulle på sjøen meir. Den båten hang i taket på buda til ho vart teken av nyttårsorkanen i 1991/92.

– Eg oppfatta det far min sa slik at det var denne båten som hadde kollsigla. Difor rekna eg med det same som tantene mine, Ranveig og Elida, at det var bestefar sin båt dei brukte ulukkesdagen. Men etter at eg fekk vite at båten til Magnus Sørbotten vart kalla «ulukkesbåten», at han også vart sett på land etter ulukka, og at Sigfred sjølv har sett han i naustet, ja, då vert det sannsynleg at det var båten til bestefar Bernt som vart brukt til å ro sørover med for å hjelpe, seier Vidar Sørbotten.

I Firda Folkeblad (Florø) 9. februar 1934 står det at Bjarne Sørbotten (1908-1996, nabo til Aletta og Magnus Sørbotten) såg ulukka skje då han jaga geitene sørover stranda. Han sprang heim og fekk med seg Ulrik Sørbotten (son til Maria og Bernt, og far til Vidar), Hans Øvrebotten (nabo på Håjen) og Magnus Øvrebotten (svigerson til Maria og Bernt). Dei skal ha kasta seg i fyrste båten dei fekk tak i og rodde på harde livet til ulukkestaden ved Opnarhella. Dei var framme etter om lag ein halvtime og var med og fekk folk på land.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vidar Sørbotten ved grava til Harald Sørbotten. Foto: Mai Liss Hellingsæther Sørbotten.

 

Tre dagar etter ulukka skriv Firda Folkeblad dette: «Ulrik Sørbotten fekk tåg på seg, sprang i sjøen og fekk Harald paa land. Han var daa heilt livlaus. Bergingsmennene gjorde utifraa godt arbeid». Etter om lag ein time kom det motorbåt frå Husefest. Situasjonen må ha vore kaotisk og det avspeglar seg også i det avisene skriv.

Skulle jage geitene sørover

Sommaren 2021 intervjua eg Randi Grutle, fødd Hamrebø, systerdotter til Harald Sørbotten, om oppveksten hennar i Botnane. Randi vart fødd i 1942 og hugsar berre tre ting ho vart fortalt om ulukka. Det eine var at grunnen til at Magnus Sørbotten ikkje kunne vere med båten frå Botnane var at han fyrst skulle jage geitene sine sørover stranda. Det andre var at morbroren Harald hadde berga Anna Nøttingnes, før han sjølv drukna. Det var grunnen til at Anna seinare vart fadder til Randi, vart ho fortalt. Og ho hugsa at Anna hadde omsut for henne. Dette er berre nok eit døme på at historia har ulike detaljar og versjonar frå tun til tun, og delvis frå avis til avis.

Føremålet med å samle avisartiklar og skrive om denne ulukka har vore å få fram kva som skjedde før alle med kjennskap til historia er borte. I alle høve i grove trekk. Det var i siste liten og det finst heilt sikkert fleire versjonar og detaljar vi ikkje kjenner. Det seier seg sjølv at det må ha vore dramatisk, vondt og skilsetjande både for dei som var med, dei som prøvde å hjelpe og dei mange som måtte leve med fylgjene av ulukka. Det er mest så ein forstår at det var best å ikkje snakke om det, eller i alle høve prate stilt.

Magni Øvrebotten 02.02.2022.

/av