I 2005 vart det samla inn 15.000 kroner for å få støypt i bronse ei av kystkvinnene til Aase Botnmark til grendahuset i Botnane. Sidan den hausten har «Ho mor i ank» skoda utover forsamlingslokalet Sløydsalen. Ho står slik mange kystkvinner har stått og sett etter båten med mann, barn og skuleungar om bord, eller etter ungar som leika i fjøre og fjell. «God tur heim, mor», skreiv Aase Botnmark på gråpapiret då ho sende frå seg skulpturen.

Sommaren 2021 følgde 22 av Aase Botnmark sin skulpturar etter og fekk fast plass i den gamle skulestova i Botnane, som Aase hadde så mange gode minne frå. Ho opplevde skulen som ein fristad. Før ho døydde i 2012 ba ho familien om å deponere delar av kunsten hennar til Bremanger kommune. Systersonen, Are Fjellestad, prøvde å få skulpturane plassert i Botnane, men den gongen var det ikkje rydda plass i grendahuset. Frå 2016 har skulpturane i gips, betong og bronse vore å sjå på Kulturhuset Heimen i Bremanger. Men når Heimen skulle selgast tok eigaren, Reidun Øvrebotten, på nytt kontakt med Botnane og Årebrot grendalag for å oppfylle Aase sitt ynskje om at kunsten hennar skulle kome heim til Botnane.

Aase Botnmark, fødd Øvrebotn, kom til verda 25. mai 1927, på garden Håjen i Sørbotten. Ho var det yngste av Sanna og Kaare Øvrebotten sine sju barn. Faren var frå Floten, inste garden i Øvrebotten, og mor hennar, Mette Susanne Kjørlaug, frå Sogndal. Syskena til Aase var Bergljot, Olaf, Magne, Hans, Finn og Sigrid. Faren var mykje vekke på arbeid, og då var det Sanna og borna som stod for arbeidet på småbruket og ettersyn av fyrlyktene på Olaskjæret og i Vikja.

Rettferd, likeverd og likestilling

– Mora Sanna vart eit førebilete for Aase, som gjennom heile livet kjende seg sterkt knytt til Botnane og kystkulturen, fortel sonen, Wiggo Botnmark. Ho trekte ofte fram kvinnene sin store og viktige innsats for familie og lokalsamfunn, og var levande oppteken av rettferd, likeverd og likestilling. Aase var stillfarande som type, men full i sterke meiningar.

Ho hadde eit naturtalent for teikning og teikna frå barnsbein av på alt ho kom over av papir.  Tilgangen på teikneblokker var ikkje slik då som no, så det var mest på aviser og gråpapir det vart teikna. I 1935 døydde broren Hans av tuberkulose og Aase fekk sjølv sjukdomen. Ho vart sendt til Hagavik sanatorium i Bergen for behandling. Der fekk ho teikne på skikkeleg papir med ho ville, og fekk oppmuntring om at ho var flink og burde halde fram med det.

– Som ungjente vart ho oppteken av fotografi som fag og drøymde om å gå i fotolære. Ho sjekka kva utdanning som måtte til og skjønte fort at familien ikkje hadde økonomi til den nødvendige skulegangen, seier Wiggo Botnmark. Men ho var ikkje typen som gav seg. Ho sende eit brev, med eigne teikningar, til Fotograf Sande på Sandane. Der fekk ho jobb og opplæring som retusjør. Hennar gode anlegg for teikning kom til nytte i retusjeringa og samstundes fekk ho opplæring i fotografarbeid.

Hjå Fotograf Sande møtte ho Kåre Botnmark, som arbeidde der som fotograf. Han kom frå Bogen i Ofoten. Då dei vart eit par fekk Kåre tilbod om å kjøpe ei fotoforretning Sande hadde i Florø, og dei slo til. Dei gifta seg i 1948 og fekk to søner, Wiggo i 1949 og Knut i 1952. Aase og Kåre Botnmark dreiv fotoforretninga Vest Foto i Florø frå 1948 til 1969.

Aase spesialiserte seg på handkolorering, det vil seie fargelegging av  svart-kvitt-bilete. Ho var halden for å vere dyktig til det og fargela tallaust med brude- og naturbilete. Systera til Aase, Sigrid, og mannen hennar, Roald Fjellestad, arbeidde også i Vest Foto. Det var dei som tok over butikken då familien Botnmark flytte til Ullensaker i Akershus då Kåre fekk arbeid som fotolærar på yrkesskulen der, og seinare på Strømmen vidaregåande skule.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skulpturane dine leve, Aase

Både som barn og vaksen opplevde Aase periodar med sjukdom, som vaksen også psykisk sjukdom. «Lukketreffet» var då ho vart innlagt ved Modum Bad- og Nervesanatorium. Der fekk ho god hjelp og etablerte viktige venskap, som fekk ho med i eit rikt og skapande kunstnarmiljø.  Det var her ho for fyrste gong brukte leire (keramikk) som uttrykksform og det vart starten på mange års intenst arbeid som kunstnar.

Frå 1973 til 1979 var Aase hospitant ved Statens Håndverk- og Kunstindustriskole i Oslo. Talentet hennar vart lagt merke til og verdsett, mellom anna av skulptøren Per Ung. Han vart rettleiaren hennar på skulen og utbraut ein gong begeistra: «Skulpturane dine leve, Aase»

Ho stilte for det meste ut kunsten sin saman med andre kunstnarar, bl.a. skulptøren Skule Waksvik, og deltok i mange år fast på den juryerte Romeriksutstillinga. Fleire av skulpturane hennar er selde, særleg til private samlarar. På Modum Bad heng eit relieff av dr. Gordon Johnsen, lege, psykiater og grunnleggar av Modum Bad. Han såg Aase sitt talent og vart ein nær ven og mesen for henne. Gipsforma til dette relieffet er med til Botnane

Gallerist Olaf Broers, dreiv Galleri Unique på Dal i Eidsvoll. I 1991 hadde han separatutstilling med Aase Botnmark sin kunst og var svært begeistra for arbeida hennar. – Ho kom seint, men godt, sa han og sikta til at ho var 51 år før ho debuterte som kunstnar. Det var råd å sjå at ho hadde hatt Per Ung som lærar, men ho fann raskt si eiga kunstform, meinte Broers.

– Per Ung sin kunst var prega av det maskuline, medan Aase får fram kvinnene og deira livsvilkår i kunsten sin. Det er mykje kjensler, varme og ømheit i skulpturane til Aase. Fleire av verka hennar burde vore laga i større format, for reint teknisk er arbeida hennar uvanleg fullkomne i forma, sa gallerieigar Olaf Broers i eit avisoppslag i 1991.

– Eg skulle ha starta før

Diverre intervjua eg ikkje Aase Botnmark då eg i mai 2003 var på Jessheim for å plukke ut ein kystkvinne-skulptur, og heller ikkje dei gongene eg snakka med henne i telefonen. Ho ringde stundom for å fortelje meg kor glad ho var for at skulpturen «Ho mor i ank» kom «heim til Botnane». Eg har møtt mange Botnane-entusiastar, men trur ingen kan måle seg med Aase Botnmark. Ho ville ikkje ha ei krone sjølv då vi kjøpte skulpturen, dei innsamla pengane gjekk til å støype han i bronse.

– Det var ein draum som gjekk i oppfylling då eg byrja på Kunst- og industriskulen. Men eg angrar så på at eg ikkje byrja før, for då hadde eg fått gjort meir, sa ho då eg besøkte henne i 2003. Ho var bestemor før ho byrja som bilethoggar.

 

Kanskje er skulpturen ho laga av ei høggravid kvinne med tre barn eit symbol på å la andre omsyn gå føre eigne draumar? I eit intervju med Indre Smaalenenes Avis (som eg ikkje har dato og årstal for) sa Aase dette om skulpturen «Krav»: – Kvinna er svanger, men med kva? Ikkje nødvendigvis eit barn. Ho kan bere på idear og tankar. Idear ho ikkje maktar å forløyse fordi mykje anna opptek tida hennar. Dei tre borna kan symbolisere bønnfallande krav om kjærleik, hylande krav om omsorg og aggresive krav. Krav kvinna må imøtekome før ho kan tenkje på å utvikle sine eigne idear. Dette gjeld også menn, men eg valde å bruke ei kvinne som modell fordi då får eg fram symbolikken med å vere svanger med ein ide. Eg føretrekkjer ofte kvinnekroppen som utgangspunkt for det eg vil fortelje, sa ho til avisa.

Ho brukte også den gravide kvinna då ho laga eit utkast til ein næringslivspris som skulle symbolisere vekst og utvikling. Ei høggravid kvinne som med stolt mine syner fram kor stor og flott magen hennar er.
– Ideen kom etter å ha sett tallause bilete av menn som stolte viser fram kor store fiskar dei har fiska. Den gravide er i tillegg eit symbol på vekst og utvikling, fortalde Aase Botnmark til avisa. Men utkastet vart ikkje brukt til nokon pris fordi Aase Botnmark ikkje ynskte ei kommersialisering av kunsten sin.

Synet øydela for kunsten

Diverre fekk ho den arveleg augesjukdomen macula degenerasjon, som svekkjer skarpsynet. Sjukdomen tok frå henne evna til å sjå proporsjonar. Det øydela for modelleringa og ho sleit mykje med synet då ho vart eldre. I intervjuet med Indre Smaalenenes Avis sa ho: – Det hender eg misser motet, men eg må jobbe. Eg vert deprimert når eg ber på tankar og idear og eg ikkje er rask nok til å omforme dei til skulpturar.

I same intervjuet fortel Aase Botnmark kva ho ynskjer å formidle i skulpturane sine: – Det høyrest kanskje stort og fjollete ut, men eg har trong for å få fram ein bodskap i skulpturane mine. Dei skal ikkje berre vere eit avbilete av modellen, men innehalde noko meir. Det er diverre slik at eg aldri vert fornøgd. Det er fortvilande å finne feil etter at du har fullført eit arbeid. Læraren min, Per Ung, har trøysta meg med at det er viktig å aldri vere fornøgd. Det er då ein kjem seg vidare, sa Aase Botnmark i intervjuet med Indre Smaalenenes Avis.

Aase Botnmark var ein utprega perfeksjonist og ville ikkje lage noko som ikkje var 100 prosent kvalitet. Problema med synet sette ein stoppar for ei kunstnargjerning som ho følte vart altfor kort. Aase hadde så mykje ho gjerne skulle ha laga og kom så seint i gong. Det var ei sorg, men samstundes var ho glad for det ho hadde fått gjort, og stolt av å ha skildra ulike kvinneliv i kunsten sin.

Det er råd til å dele den sorga med Aase. Kva kunne ho ha drive det til som kunstar om ho hadde kome i gong tidlegare? Galleristen Olaf Broers har rett i at fleire av skulpturane hennar hadde gjort seg i stor storleik, fordi dei er så godt forma. Min draum er «Ho mor i ank» i bronse og full storleik, skodane utover Frøysjøen, på Håjen. På avsatsen rett ovanfor langrøysa, kvinnegrava frå jernalderen, på vegen ned til sjøen. Det hadde vore eit monument over kystkvinnene som Aase Botnmark var så oppteken av å heidre, og av henne. Det blir nok med draumen, diverre, for så mykje pengar maktar vi nok ikkje å samle inn.

 

28.11.2021. Magni Øvrebotten

Kjelder:

Wiggo Botnmark om mora i hefte Aase Botnmark 1927-2012. Retrospektiv utstilling. Galleri Dorthea, Bremanger 2016. Og samtale med han om mora, mars 2021.

«Nærkontakt», april 1991. Intervju med gallerist Olaf Broers. Fekk ein kopi av det med Aase Botnmark i 2003.

Indre Smaalenenes Avis, utan dato. Intervju med Aase Botnmark. Fekk ein kopi av artikkelen med Aase Botnmark i mai 2003.

Reidun Øvrebotten, eigar av Kulturhuset Heimen, som har husa dei 24 deponerte skulpturane til Aase Botnmark, frå 2016 til 2021. To av dei er plasserte på Rådhuset i Svelgen, med opplysing om at det 22 til å sjå i Botnane.

Opplysing om slektskap: Reidun Øvrebotten og Magni Øvrebotten er tremenningar. Fedrene våre, Roald Øvrebotten og Arne Øvrebotten, var begge syskenbarn til Aase Botnmark.

 

 

 

 

 

 

 

 

Fredag kveld, 26.november, var det branntilløp i eit hus i Botnane. Brannen vart avverga ved at huseigar tok ut sikringen til kjøkenvifta det brann i. Etter 55. minutt kom det brannbil frå Svelgen. Men det lokale brannvernet i Botnane/Årebrot vart ikkje varsla. Det har til rådvelde ei brannvogn dei kan hekte på ein bil med hengarfeste, og dei fleste i bygda står på lista over frivillige.

På spørsmål frå Botnane.no har brannmeister Ole-Petter Sande i Kinn brann og redning undersøkt kvifor det lokale brannvernet ikkje vart kalla ut fredag. – Det er ein glipp frå 11o Vest i Bergen og dei vil no gå gjennom alle rutinane sine for å syte for at dette ikkje skjer fleire gonger, seier Sande. 110-sentralen i Bergen skulle også ha varsla vakthavande brannsjef i Kinn kommune, som samarbeider med Bremanger kommune om brannberedskapen, men det vart heller ikkje gjort fredag. Hadde det vore gjort ville vakta spurt om det var varsla lokalt. Bilete er frå ei øving med utstyret på brannvogna i 2019. Ho er stasjonert på Firda settefist sitt anlegg i Botnane.

 

Frå 50-skiltet på Myklebust til Årebrot er det 80 km fartsgrense på Frøysjøvegen, fv 577. Grendalaget fekk avslag då dei søkte Vegvesenet om å få 60 km fartsgrense. Det bur for lite folk og det er for få avkøyrsler til at Vegvesenet vil sette ned farten. – No er borna våre så små at vi må vere ute med dei, men dei skal vekse opp her og kunne leike seg ute utan å risikere å bli ihelkjøyrde. Det seier småbarnsmora Kjersti Straume i Botnane, som bur tett i vegen og opplever at mange køyrer svært fort.

 

Denne sommaren har eg vist rundt mange på Diktarstien i Botnane og fleire fortel at dei ser landskapet i Botnane på ein annan måte med å gå stien og lese dikta til Jan-Magnus Bruheim. Dei kjem til plassar dei aldri har vore før, og dikta set i gang fantasien og forsterkar opplevinga. Tenk om nokon kunne skrive litt om dette, har eg tenkt. Difor utfordra eg syskenbarnet mitt, journalisten Audgunn Oltedal, om å gjere det. Ho snakka om det same, då eg viste rundt henne og mannen, John Garsjø, ein nydeleg sommardag i september:

Kor er Botnane?

Slik kan ei austlandssjel – utan blygsel – spørje. Austlending er eg sjølv blitt, langt på veg, etter å ha budd i hovudstadsområdet sidan 1975. Men eg veit likevel at fedrelandet har meir å by på enn Preikestolen, Jotunheimen,Trollstigen og Lofoten.

Har du gått diktarstien i Botnane?

Det hadde eg ikkje gjort, før no. Ein varm ljos septemberdag i 2021, tre år etter at den vart opna 18.august 2018. Det var ein dag då vinden bles og regnet hølja ned over dei 200 som var møtt fram for å vere med på opninga, gå stien, sjå og lese dikta til Jan-Magnus Bruheim

I Botnane hadde eg vore før, for her budde moster mi Sigrid og onkelen min Arne Øvrebotten. Mange gonger hadde eg vore her i lag med syskenbarnet mitt, Magni Øvrebotten, dotter deira.

No gjekk eg og mannen min, John Garsjø, diktarstien i lag med Magni.

Eg gjekk der eg aldri før hadde gått. Diktarstien opna opp landskapet. Den startar nede ved sjøen, går langs grøne marker inn i skogen, ut på holmen, ned til brygga, utover mot havet og fram til gravplassen. 4.3 kilometer lang.

Vi gjekk forbi det gamle skulehuset – no grendehus,- såg  dei høge bratte fjella inst i dalen.  Vi gjekk innover langs elva, trødde på mose i grønfargar av alle slag,  frå djup grøn, nesten svart mose, til lys grøn, nesten gul mose. Forbi skumle trestubbar nedgrodde i grønt, skræmelege skapningar i det dunkle lyset under trea.

 

 

 

 

 

 

 

 

Magni viste oss eit merkeleg avtrykk i ein stein, og vi las diktet Jan-Magnus Bruheim skreiv om det som ser ut som avtrykk av ein barnefot:

Far av ein

barnefot-

så klår og rein

står teikna i

den harde,

grå steinen

Kven kunne tru

ein liten barnefot,

kan setja merke

i det

harde grjot?

Kvart av dei ti dikta vi kom til, skreiv Jan Magnus Bruheim dei åra (1978-1985) han budde i Botnane.

Kvifor kom han hit ?

Då Magni og Åsmund (Berthelsen) var nygifte, budde dei på Otta og jobba i bladet Dølaposten. Der intervjua Magni diktaren Jan-Magnus Bruheim om boka han gav ut hausten 1978. Bruheim var fødd i Skjåk og hadde budd der heile livet. No ville han til havet og bu ved sjøen. Magni fortalde om heimbygda Botnane og kom til å nemne eit tomt skulehus. Kunne ho ordne det slik at han fekk leige seg husvære der? Det kunne ho og knapt 1,5 månad etterpå steig han i land på kaia i Botnane.

I sju år var Jan-Magnus Bruheim ein del av dagleglivet i Botnane.

Han var ein kjærkomen gjest når foreiningar og lag hadde tilstelningar på grendehuset. Hadde med ei av bøkene han hadde gitt ut, og las eit dikt eller to.

Han gjekk til brygga når båten kom, for å sende brev, ta i mot post og for å snakke med folk.

‘Her skulle eg hatt med barnebarn’, tenkte eg då vi gjekk tørrskodde på tang og tare ut til Flothôlmen. Ingen stad i Botnane likte Jan-Magnus Bruheim seg betre enn akkurat her. Her kunne han sitje i den store stilla berre fylt av naturens lydar; vinden, bylgjene, fuglane. Men når sjøen flør og det ikkje er fjøre, men flo sjø, då kan du ikkje gå tørrskodd til og frå Flothôlmen. Det hende at stilla tok han, og diktaren gløymde akkurat det, og då var det berre å vente 4-5 timar på fjøre sjø.

Vi gjekk vidare langs Frøysjøvegen til gravstaden i Botnane. Ved inngangen står diktet’ Tri grannar’. For Jan-Magnus Bruheim var gravstaden ei inspirerande historiebok, der kvar grav har si historie.

 

Tri grannar står der og

og grev ei grav

Men teier med det dei tenkjer:

så snøgt kan livstråden

slitna av

Det kjennest som noko

av grendi er burte

med han som tok ut

på den siste ror.

Alt står her og talar

stille i togna

um han som for.

 

Det peip i Magni sin mobil. Åsmund hadde lunsjen klar. Inn for å ete, så ut att. No i bil. Til gravhaugane ytst ute på begge sider ved fjorden inn til Botnane. Fire uvanleg store gravrøyser frå bronsealderen (eldre bronsealder 1700-1100 f.Kr) to på kvar side av Pollen. Og gravrøyser som perler på ei snor, vel 30 i talet, mellom Botnane og nabobygda Årebrot.

Arkeologhane har lenge visst at dette området var heilt spesielt, men arkeologar driv ikkje i mediebransjen. No i mai (30.05.21) fekk Botnane ei kulturminneløype med fem skilt med informasjon på norsk og engelsk. Kvifor var det eingong eit samfunn med mektige høvdingar akkurat her?  Leia alle rodde gjekk forbi her. Var det fordi dei kravde passeringsavgift av båtane som rodde forbi til dei mektige høvdingeseta på Jæren, Sunnmøre og i Trøndelag? Kva slag liv vart levd her då? Kan slik røyndom diktast fram frå gravhaugane?

Til Dosabu

Vi drog frå Botnane dagen etter. Sette oss i bilen og køyrde til Kalvåg, sentrum i Bremanger kommune før Svelgen vart det midt på 1960-talet. Fiskeværet Kalvåg ligg på øya Frøya. Der åt vi nyfiska brosme på Knutholmen og dagen etter gjekk vi to timar til utsiktshytta Dosabu, som heng i fjellveggen ytst ute mot storhavet. Litt skummelt å gå ned til døra der. Det sokk i meg, like mykje som då eg gjekk forbi dei mest luftige delane av stien til Preikestolen.

Audgunn Oltedal

260921

 

 

Magni Øvrebotten og Audgunn Oltedal ved diktet Tjelden på Jørnjorda.