Norsk Barneblad kom fyrste gong ut i 1887, og er truleg det eldste eksisterande bladet for barn i verda. 11 utgåver i året, og i desember med julehefta Juletre og Smørbukk. Norsk Barneblad er redigert på nynorsk.
Atle Faye minnest attende til då han var ti år og førebuingane til jul, både heime i Vikja og på Årebrot skule. Adventstaken hugsar han slik: Vi har laga den av ein trestubb. Pynta med mose, konglar og granbar som vi fann over håjen bak skulehuset. Bora hol, slik at det er plass til fire lys. Lilla, fargen for advent.
A D V E N T
- Desember og måndag etter fyrste søndag i advent. Ei stutt versopplesing, eitt lys i staken blir tent, så syng vi. Det er sju ungar i skulestova, frå yngst til eldst, 1. til 6. klasse. Pluss den nye læraren. Han er frå Bergen og bur inne på lærarrommet. Søv oppe på loftet.
Med advent kan også eska med julepynt hentast fram. Vi sjekkar nøye kva som er teke vare på frå i fjor og om dei skjøre glaskulene framleis er heile. Glitter, flagg, englar, bjøller og kreppapir. Og nissemasker!
I dei korte vekene som ligg framfor oss skal det klippast strimlar av farga papir, brettast til korger og lagast lange lekkjer. Juletreet skal stå midt i skulestova, der det til vanleg står pultar.
Men ikkje berre julepynt, rullar med kreppapir blir omstendeleg omforma til dukar. To små fingrar held fast ytst på kreppapiret, frå den andre handa ein finger som gnir papiret inn mellom, slik at det langs kanten vert forma til ein svingande bord.
Det skal bydast inn til fest for folk frå to bygder. Året før har skulane på Årebrot og Nærøya blitt slegne saman. Nærøya har overtaket, dei er fire, vi frå Årebrot er tre.
Nokre av oss sit oppe på loftet, på rommet som er skulebibliotek. Her likar eg meg. Det luktar bøker og papir, og det tikkar svakt i panelomnen på veggen i det den slår seg av og på.
Vi blar i dei innbundne årgangane av Norsk Barneblad, finn små historier og stubbar om jul og livet i bygdene. Diskuterer, skriv av vitsar og plukkar ut gåter og spørsmål som vi kan bruke til ein konkurranse på festen. – No må vi øve, seier Kjell. Ein skikkeleg juletrefest skal ha eit kunstnarleg innslag.
Vi er tilbake i skulestova der læraren har valt ut ein sketsj om vegarbeid, svært tidsaktuelt ettersom dette er eitt av dei få åra der fylke eller kommune gjev ein liten slump pengar slik at det kan kome veg fram til nok eit hus langs den langstrekte stranda.
Det er arbeidarane i Statens vegvesen som skal parodierast. Skulegolvet blir omforma til scene, og den viktigaste rekvisitten er ein stor spade. På rollelista står oppsynsmann og nokre vegarbeidarar. Eg har fått tildelt ei lita birolle. Skal stå litt på sidelinja som anleggsslusk.
– Du kan godt ruske godt til i luggen, fint at du har litt langt hår, seier Kjell. Signalet vert raskt oppfatta, rolla skal være truverdig. Men samtidig har eg fått ein ny idé, ein veldig god idé!
Årebrot skule 1971–72. Gjengen som laga til juletrefest. Frå venstre etter alder; 1. klasse: Bjørn Hatlem, 2. klasse: Gerd Bareksten, 4. klasse: Atle Faye, 5. klasse: Unni Bareksten og Randi Hatlem, 6. klasse: Venche Faye, Knut Hovden og Astrid Bareksten. Fotograf og lærar: Kjell Lillestøl
J U L E R I T U A L
Heime på Vikja er det også adventstid. Huset blir rundvaska og det går føre seg storproduksjon av julekaker. Sandkake, berlinarkrans og sirupssnipp med mandel. Delfiakake og hjortetakk. Minst sju slag før mamma kan seie seg nøgd. Luktene gir oss ungane vatn i munn. Vi får smake ein av slaget før godsakene blir forsegla i boksar. Brått vart dagane fram mot julekvelden lange.
Men det er ikkje berre hus og bestikk som skal vere nypussa og skine til jul. Ritualet omfattar også oss ungane. Mamma passar alltid godt på at vi ser skikkelege ut. Ulike klede for skule, heim og helg. Men diverre er det også tid for noko langt verre. Den årlege juleklippen, ein seanse eg hatar!
Pappa hentar då fram regnfrakken til mamma, snur den opp ned, trer splitten bak inn frå nakken langs halsen og festar under haka med ei nål, lik kappen dei profesjonelle frisørane danderer før lokkane skal falle.
Fram med nyslipt saks og ei klippemaskin han eit par år tidlegare kjøpte brukt av frisøren på Florøyna. Eit manuelt muskedunder som sakte gneg seg oppover nakken og legg draumane om langt hår i grus.
For det er langt hår popikona har. Donny Osmund syng ikkje “Puppy Love” med snauklipt skalle. Dei store stjernene har alle langt hår, det har eg sett både på fjernsynet og i Det Nye!
Gamle Årebrot skule frå 1909. Der var det skule fram til det kom ny skule på Årebrot i 1985.
– Læraren seier eg må ha langt ruskete hår, det høyrer med i rolla!
Først måpande ansikt. Kafornåke? Læraren? – Ja, vi skal ha skodespel!
Endå det er strengt forbode å fortelje noko om kva som skal skje på festen må eg lette litt på sløret og seier at eg skal ha ei viktig rolle. Og eg utbasunerer at øvingane har kome langt og at læraren har sagt at eg ikkje må klippe meg.
Til mi store overrasking gjev argumentet inntrykk. Læraren er nemleg ikkje nokon kven som helst for folk i bygda vår. Det ser ut til at eg er redda!
I skulestova glir etterkvart det meste på plass. Ettersom vi øver blir vi stadig tryggare på rollene i skodespelet. Til festen har vi også fått tildelt andre oppgåver. Eit viktig ansvar er å stå for marknadsføringa slik at det kjem publikum. Oppgåva er å lage plakat om tid og stad, og få plakaten opp på døra som går ned til passasjerrommet på Skule Jarl.
Plakatjobben går ikkje til meg, eg skriv som ein gris og får som regel berre små sølvstjerner i boka med skjønnskrift. Og det er i grunnen heilt greitt, eg ser sjølv at ho Randi skriv mykje finare enn meg. Ho får då også stadig vekk stjerner i gull.
Skule Jarl fraktar skuleungar, arbeidsfolk og andre, og alle skal til byen for å handle til jul. På døra ser alle plakaten og på reisa har dei god tid til å både lese og snakke om oppslaget.
Siste skuledag før jul blir klasserommet rydda. Det blir stilt opp bord og benkjer til to rekker, ei langs vindauget og ei langs veggen til døra. Frå den store skogen til dei på Ura får vi juletre og på Ura både høgg og leverer dei, heilt gratis. Etter litt plunder med å få stamme og juletrefot til å samarbeide blir treet reist opp og vi kan starte pyntinga med alt vi har laga i formingstimane. Eit par timar og den gamle skulestova er klar til fest.
Julepynten vart henta ned frå loftet.
J U L E K V E L D
Kvelden før kvelden skal juletreet inn i stova også heime på Vikja. Ein lenestol må flyttast til sides for å få plass, so hente lys, kuler og anna pynt ned frå loftet. Inn i huset kjem også den gode lukta av nysaga trestamme. Det er oss ungane sin jobb å pynte, vi diskuterer plasseringa av lys, kuler, fargar og har prøvetenning. Mamma kjem og ser resultatet. Godkjent.
Men lysa blir raskt slått av igjen i påvente av den store dagen. Julekvelden kjem då endeleg og det blir tid for å gå med gåver. Fyrst til Gamlebøen.
Det var her pappa vaks opp, han vart fosterbarn her etter at mor hans døydde då han berre var vel to år. I stova sit Agnes og Richard. Klokka er fem og på fjernsynet syng Sølvgutane jula inn. Det luktar jul og vedunderleg god mat i heile huset.
Vi knekker nøtter og pratar. Agnes og Richard får høyre nytt frå skulen og vi drøser om forskjellige ting. Her kunne eg ha vore lenge, det er så utruleg hyggeleg i stova på Gamlebøen.
Men Agnes og Richard skal snart ete julemiddag, og dei et mykje tidlegare enn oss. Det endar med gåvebyte. I nettet med pakkane ser eg ein rull som eg veit kva er, Agnes er nemleg sjølvaste Bladsentralen i bygda og sel julehefte. Så er det på tide å seie god jul, få ein klem og gå vidare til neste stopp.
På Ura vaks mamma opp. Også her slår luktene imot straks ein opnar døra, ein kombinasjon av god mat og gullande reint hus. På kjøkenet sit bestefar og bestemor i kvar sin faste stol.
I stova står det framme allslags frukt, knask og godteri som onkel Jarl og onkel Kolbjørn har kjøpt inn.
Det sprakar i omnen og juletreet er på plass i kroken. Til forskjell frå heime har det lyspærer med forskjellig farga glas, til alt overmål med to lyspærer som blenkjer og heile tida slår seg av og på.
Magnus, onkelen til mamma, har kome heim frå Florøyna og vi får gå til det vesle skåpet på rommet hans og hentar ei lita glasflaske med raudbrus. Onkel Jarl slår ein spikar gjennom metalkorken og vi kan suge ut brusen som kiler så deilig i nasen.
Tante Borghild er som alltid ein kvitrande blid kvervelvind som fer rundt og fiksar smått og stort. Ein har ikkje vore lenge innom døra før ho har diska opp med eit fat snittar. Absolutt ingen lagar så fantastisk sylteflesk som tante!
Julemiddagen på Ura er litt seinare enn på Gamlebøen, men tidlegare enn det vi plar ha ute på Vikja. Snart er det på tide for klemming og utveksle gåver. Eit tung lass som det er ei sann fryd å bere på.
Heime har huset fått ei ny ro. Med ungane ute eit par timar har mamma gjort alt klart. Julegardiner, løparar med nissemotiv, nøtter og alt anna er på plass. Det luktar jul i heile huset frå pinnekjøtet som putrar i panna. Klokka har forlengst passert fem slik at juletreet har fått dei vakre, gamle og gule juletrelysa slått på.
Julemiddagen smakar himmelsk, men eg et ikkje så veldig mykje, proppande mett som eg allereie er etter alle nøttene på Gamlebøen, brus, snop og snittane med sylteflesk på Ura.
Det tar ulideleg lang tid. Særleg oppvasken drøyer altfor lenge. Det blir no likevel til slutt ring rundt juletreet og vi går sakte rundt og syng nokre julesongar. Alle versa, må vite!
Heile tida kikar eg på haugen av pakkar, lurer på kva som er til meg. Får den vesle grøne bjølla med snøflak på ei grein til å ringle, dultar tilfeldig borti kvar gong eg går forbi. Eg er glad i å synge, men det får no vere måte på og endeleg skjer det.
Pakkane! Det blir lest opp frå merkelappar og delt ut.
Stova er raskt forvandla til eit inferno med papir og band. – Hald no endeleg styr på kven som har gitt kva, formanar både pappa og mamma, dei ser det går vel fort unna i jakta etter nye skattar. Julekvelden er verkeleg kvelden for å setje pris på at ein har mange sysken, onklar og tanter!
Til slutt har eg att berre ein pakke.
Ingen andre får pakke derifrå. Unni og Karl i Synnavåg er nemleg fadderane mine. Pakken er mjuk. Skepsisen endrar seg raskt når eg opnar og ser kva som er inni.
Unni har stikka ein vest med rustraude og sennepsgule striper. Prikk makan til helten i ein tsjekkisk barnefilm. Svakt hugsar eg at Unni, ein gong på sommaren, “sånn litt ut i lufta”, spurde om den tøffe guten og vesten. Eg hadde nok snakka mykje om han.
Og der låg vesten!
Smørbukk på glattisen. Illustrasjonane er gjengjevne med løyve frå Norsk Barneblad. Bak Smørbukk stod Håkon Aasnes og Solveig Muren Sanden
ROMJUL
Fyrste juledag kan gåvene studerast i detalj. Den nye vesten er på før frukost. Kjenner meg like tøff som helten frå filmen, eg har til og med nesten like langt hår.
Vi ungane er sprekkferdige av nysgjerrigheit etter å kome oss ut og sjå kva dei i Synnavåg har fått, og har lyst til å vise dei våre gåver. Men vi veit også at er nyttlaust å spørje om å dra dit. Denne dagen er for familiane, då dreg ein ikkje på besøk. Basta bom!
Litt ut på dagen blir vi nysgjerrige på juleblada. I rullen frå Agnes ligg Juletre, Smørbukk og eit misjonsblad. Pappa har kjøpt inn 91 Stomperud, Fiinbeck og Fia, Texas og Vill Vest. Og julenummert av Krigsropet. Frelsesarmeen er nemleg ein bra organisasjon seier pappa, dei driv så godt hjelpearbeid utan å være so misjonerande.
Vi blar, les og kikar på illustrasjonar. Eg likar Smørbukk best, han finn alltid på so mykje tøys. Og Vill Vest med tøffe kaptein Miky, teikneserien frå cowboy-land som dessutan minner litt om Krutrøyk som laurdag etter laurdag klistrar nasjonen til fjernsynsskjermen.
No er også kakeboksane endeleg opna og vi kan berre proppe i oss. Eigentleg ein ganske fin dag, trass i at eg ikkje kjem meg ut i Synnavåg.
Songhefte «Kling no klokka» med 32 julesongar vart mykje brukt under juletrefestane i det gamle skulehuset på Årebrot. Eit hendig format til gang rundt juletre utgjeve av Alversund Mållag, Lindås Mållag og Ostereidet Mållag. Takka vere dette vesle heftet har folk i generasjonar, lært seg, blitt glade i og sunge julesongane på nynorsk.
J U L E T R E F E S T
Folk sig sakte inn i skulestova, det er folk frå nesten alle husa frå nord til sør i grenda. Kvinnene går til rada ved vindauget, mennene set seg ved bordet langs veggen. Det kjem båt frå Nærøya som legg til ved kaia på Ura. Frå glasa i skulestova kan vi følgje med på at dei går i land og kjem opp, nokre kikar seg litt ekstra rundt, har kanskje aldri vore her før.
Midt på golvet står treet og lyser, eg syns det er så fint. Ser på korga som heng på ei grein, den som dei små fingrane mine møysommeleg har fletta.
Det er læraren som opnar festen, men ganske raskt tar vi ungane over. Alle har fått tildelt ansvar og programmet er innøvd. Ein les vitsar og gåter, andre har skore skiver og laga snittar til mat, og kaffi skal kokast.
Og ein av dei vaksne skal spørjast om å kle seg ut som den hemmelege nissen og dele ut dei små pakkane med mandarin og tvist som dei minste barna skal få mot slutten av festen. Og so skal det helst også gjerast eit peik der eit par av dei eldste får pakke, saman med dei små.
Eit par har fått det tunge ansvaret med å lage fruktkorg. Ei gamal skoøskje, avispapir i botn, kledd med kreppapir og fylt med bananer, appelsiner, nøtter og allskens godsaker og tilslutt innhylla i mørkeraud cellofan med ei sløyfe. Verdas flottaste fruktkorg, og kveldens gevinst, tronar framme med tavla.
Eg er ein av loddseljarane, det er ein lite krevjande jobb for bygdefolket har alltid vore flinke til å kjøpe. Gang rundt juletreet. Tre ringar rundt treet. Hand i hand og med songheftet “Kling no klokka” i venstre, inn under albogen til ho som går føre. Ved neste song snur ringane og går den andre vegen, songheftet skiftar også hand og alboge. Dette kan bygdefolket!
I år kjem også orgelet i bruk fordi den nye læraren speler både piano og klaver. Og med orgel blir det mykje lettare for alle å fylgje tonen slik at det retteleg oppstår ei kraft i rommet når julesongane blir sunge i kor av bygdafolket.
Seinare står eg ute i gangen og ser i den vesle spegelen på veggen. Sketsjen om vegarbeidet skal framførast. Eg har lånt ei gamal sliten jakke, væter håret med vatn, rufsar rundt til flokar og prøver å sjå mest mogleg sluskete ut. So går vi alle inn – det er stint av folk, men også knuskande stilt.
Oppstilling. Systrene Gerd og Unni har hovudrollene. Gerd er vegarbeidar i Statens vegvesen og står og heng på den store spaden. Signalet frå oppsynsmannen kjem og arbeidsdagen startar. Brått gjev Gerd frå seg ein illevarslande lyd og segnar om på golvet.
Den store spaden – revisitten i sketsjen – svirrar sakte rundt før den dett over og landar på golvet med eit brak. Drama i skulestova, er Gerd død? Men arbeidet må starte. Andre må ta spaden, dei grev og grev. Gerd blir liggande, rører seg ikkje.
Til slutt kjem eit nytt lydsignal frå oppsynsmannen, arbeidsdagen er no over. Syster Unni veit straks råd.
– No er det slutt, vi skal heim, ropar ho. Som ved eit Guds under gjenoppstår Gerd frå tilstanden mellom liv og død, gnir seg i augo og reiser seg. – Ja, ja, eg kjem!
Det er applaus, folk ler. Sketjen som parodiserer vegarbeidarar som helst ikkje vil jobbe går rett heim. Vegvesenet har då også eit visst rykte på seg!
Stas å få applaus, men under framsyninga har eg merkt meg noko anna. Trass at eg har ryggen til merker eg at mamma sit heilt ytst på stolen og nøye følgjer med. Og det uungåelege skjer.
Då festen er i ferd med å ebbe ut ser eg at ho går mot læraren. Ho går raskt til saka. Har han verkeleg sagt at eg må ha langt hår for å være med i denne sketsjen?
Lærar Kjell blir litt forfjamsa, men seier forsiktig og lugnt at ja, han syntes det var lurt. Då er det greitt. Etter lensmann og prest er det trass alt læraren som har rang som den viktigaste i bygda.
E P I O L O G
Som kjent var ikkje Adam særleg lenge i Paradis. På nyåret kom saks og klippemaskin fram og eg vart igjen det som Lillebjørn Nilsen i ei vise nokre år seinare så treffande skildra som “ein trill rund skalle som var klipt ein gong for alle”.
Ikkje for det, pappa var flink han. Notabøtaren visste at millimetrane kunne vere avgjerande. Og heimeklipp var eit rituale i mange heimar.
Langt meir stas blei det då eg eit par år seinare fekk være med opp på Florøyna til frisøren som heldt hus i etasjen over Landbruk. 6 kroner for klippen min, 7 for pappa sin. Då gjekk det opp for meg at det å klippe seg kosta ei heil lita formue.
I bladet Juletre frå 1971, då barneskulen arrangerte festen det blir fortalt om, kan ein lese diktet “Åleine” av Jan-Magnus Bruheim.
Atle Faye, 1. desember 2024.
