,

Minner fra førjulstur til Florø

Julepynta Strandgate på 1980-talet. Foto: R. Aardals Foto. 
Av Jan Roar Hatlem
«Det var min tur det året». Det skal være et sitat fra en kar i «halv-generasjonen» før meg, etter en sjelden tur fra Årebrot til byen. Litt overdrevet er det nok, men faktum er at turer til Florø var såpass sjeldne at det ble en liten opplevelse. Det sagt, var vel fra omtrent da jeg begynte på skolen i 1977 det ble innført svømmeopplæring. Og da måtte vi jo til Florø, det var en lørdag hver femte uke eller noe slikt. Først en time i bassenget, og deretter et par timer i gymsalen. Deretter en times tid for å lete etter tomflaske vi kunne pante for å spe på lommepengene som ble svidd av på snop og tegneserier. Var vel så vidt vi rakk båten noen ganger.
Så de i generasjonene før meg vil nok mene at jeg var ofte i Florø. Likevel, det var såpass sjeldent at det var noe jeg så frem til. Og spesielt var det turen før jul i unge år som huskes.
Florø og ikke minst Strandgata var noe annet på 70-tallet. Det var lenge før Amfi og store butikker på Evja. Strandgata var tettpakket med små og mange spennende butikker og kafeer. Og det var alltid mye folk, overalt. Spesielt før jul da, og sikkert ekstra mye på lørdagene. Butikkene stengte tidlig, og handelen betydelig mer komprimert enn i dag. Og Florøfolket handlet nok det aller meste i egen by den gangen. De reiste ikke til Førde, og ingen hadde hørt om internett og Temu.
Jeg husker julegata som det rene eventyret, og gjorde nok store øyne de første gangene. Det var alltid noe nytt i noen av vinduene, der mange ivrige butikkeiere og ansatte la sjela i pyntingene. Spesielt gjaldt det Landbruk og Glassmagasinet, der de virkelig gjorde mye ut av julepyntingen. Spikret i minnet sitter nissene som beveget seg. Det var rene magien. Jeg husker det var en nisse som tålmodig saget på en kvist på sagkrakken og en som spiste grøt i vinduene på Landbruk. Og var det ikke en som banket i vinduet et sted også? Mener huske det, men klarer ikke helt huske hvor denne var plassert.
Jeg husker de flotte lyslenkene over gata, nesten alltid med noen mørke lamper her og der, og noe hang gjerne litt på «halv åtte». Nordavinden har aldri vært spesiell snill med Strandgata, og det var vel gjerne den som hadde herjet litt. Det gjorde ikke så mye, hørte liksom til.
Fra bakeriene og kafeene kom det pirrende dufter, og julemusikk var det på alle butikker. Det var nok hektisk, mye skulle handles på kort tid. Masse folk og styr. Men for en liten pjokk var det spennende. Et litt rart minne er fra Combi, byens supermarked den gangen. Vi brukte kjøpe en kasse med brus, med litt assortert innhold. Jeg var ikke gamle karen da jeg fikk i oppdrag å plukke sammen en kasse, mens far og Bjørn skulle handle maten. Jeg så gjorde. Sikkert noen flasker med Solo, sitronbrus, champagne og julebrus. Vel ferdig lot jeg den stå og gikk for å finne de andre. Men da vi litt senere kom for å hente var mitt mesterverk borte, i kassakøen stod en voksen kar med kassen under armen, sikkert vel fornøyd med å ha funnet en fiks ferdig kasse med assortert innhold. Jeg turte ikke si noe, men det var vel ikke verre enn å gå i gang med å sette sammen en ny. Brus ble det nok uansett.
Favorittbutikken var nå likevel uten tvil Liviussen (Livius Smith). Det var helt utrolig hvor mye rart han klarte å få plass til på den lille butikken, tror aldri det var en Florøtur uten å være innom der. Han visste virkelig å ta imot oss småtasser, «morgendagens kunder» brukte han visst å si. Mor brukte alltid å handle noen julegaver der inne. Må også nevne «Oddvin med hesten» Han var alltid på plass, med varer på vogna som skulle til butikker og sikkert hjem til de som hadde bestilt noe.
Oddvin med hesten. Foto: R. Aardals Foto.
Så. Var alt bedre før?
Det finnes jo ingen fasit på det, men selv om det jo selvsagt er en høyst subjektiv mening, så mener jeg at julehandelen i Strandgata var bedre og mer koselig den gangen.
Og selv om det ikke var bedre, så er det for meg godt nok at det er slik jeg husker det. Og er det ikke fint da? At man har gode minner fra barneårene, julehandelen og Florø-turer? Slett ikke alle er så heldige at de har gode minner fra barndommen eller jul. Ønsker alle en riktig god jul.
Jan Roar Hatlem 20.12.2025.
/av
,

– Kva er det med hjortejakta?

«Hjort i sikte». Foto; Vetle Aase Øvrebotten.   

Kva er det som får folk til å trosse styggever, kulde, mørke og slit for å gå på hjortejakt? Kva er det som gjer at nokon blir så inntekne i denne jakta at dei må ha ho med seg kvar haust? Ja, kva betyr ho for dei ivrigaste jegarane? Og er endeleg den tida koma at det er naturleg at jenter også er med?

I min generasjon (71) var hjortejakta for karar. Vi jentene stod heime og tok opp poteter saman med sysken og mødre, medan fedrene var på jakt midt i veka. Det var den einaste ferien dei hadde. Sjølv var eg både for svaktsynt, utolmodig og utan stadsans til å ha vore med om eg ikkje var så heldig å ha ein bror. Om han ville vere med på jakt trur eg aldri var eit spørsmål. Det likaste vi jentene kunne tilføre jaktlaga var å få tak i svigersøner som skaut meir enn i sjølvforsvar!

Siste vekene har eg snakka med åtte hjortejegarar i Botnane, Husefest og Seljestokken, fire menn og fire kvinner, for å høyre med dei kva det er med denne jakta? Kva betyr ho for dei? Og får dei med seg nye generasjonar? 

Arve Nøttingnes : – Arven etter far min

– For meg er hjortejakta ein arv etter far min (Erling). Eg rakk så vidt å gå på jakt saman med han og til liks med han har eg gått på jakt både i Nordbotten og i Sørbotten, seier Arve Nøttingnes. Han har skote hjort sidan han var 18 år gamal og vore på hjortejakt kvar haust sidan. I januar blir han 70 år.  

– Eg byrja skyte prøve som gutunge, den tid det var prøveskyting ovanfor brønnen på Håjen. Fekk prøve meg med det gamle geværet til pappa, ein tysk mauser. Den slo noko grådig attende når du skaut. Hugsar vi gjekk med blå skuldrar lenge etterpå.

– Stor skilnad på jakta før og no?

– Ja, før var vi meir oppe på fjellet og skaut store bukkar, som det var eit bal å bere heim att. No held vi oss meir nede i Lia og sør i skogen, og byttet vert lettare å transportere heim. Før kunne eg sitte i timesvis på post og vente på hjorten medan hine gjekk heim til middag. Det var meir krefter i oss før i tida. Eg spring ikkje lenger opp på Opnaren på 20. minutt!

– Og dei ulike jaktlaga var veldig opptekne av kva dei andre hadde fått av dyr?

– Å, ja, det var mykje spekulering på det. Vi var opptekne av kor mange, kor store og kva type dyr dei andre jaktlaga i bygda hadde skote. Brukte tid på å finne ut av det. Trur det tok mest slutt etter at her vart så mykje hjort at dei fleste ikkje vann over å skyte kvoten.

Arve Nøttingnes trur at etter kvart som ein eldest så betyr naturopplevingane med jakta meir og meir, sjølv om det sjølvsagt framleis er kjekt å få hjort. Men det betyr ikkje like mykje lenger. Han gler seg til hjortejakta også fordi det er kjekt å gå i skogen og oppleve dyrelivet der, høyre, lytte og sjå. Lære og lære frå seg, fellesskap med andre og høve til å slappe av.

– Korleis er det med etterveksten av hjortejegarar i Sørbotten?

– Vi har fantastisk flinke ungdommar med oss. Dei er lærde opp til ikkje å skyte før dei er 100 prosent sikre. No driv vi med små jag og det blir mykje sitting. Vi sit og ventar på trekket. Då er det rolege dyr som kjem og det vert ei sikrare jakt.

Han likar ikkje termiske sikte for å kunne skyte i mørkna. – Om du ikkje kan skyte hjorten på lyse dagen får du la vere, slår han fast. Han trur det fører til meir skadeskyting og det er i alle høve ein heisen jobb for dei som skal fare og leite opp dyret i mørkna. Ein annan kjepphest er hjorteforvaltinga, etter at dei i mange år no har skulla skyte mest kalvar og ungdyr, og spare dei store bukkane og beste kollene. – Det har minka mykje på hjorten her dei siste åra. Milde vintrar gjer at han ikkje treng ut her for å finne seg mat. No er her for mange store bukkar i høve til koller og kalvar. Kollene må få tid til å lære opp kalvane på trekkruter, kvar det er best beite, osv. Skal vi ha ein robust hjortestamme må det vere meir jamvekt mellom kalvar, stilkar, koller og bukkar. Og vi som er jegarar må drive ei forsvarleg forvalting av hjortestammen, seier Arve Nøttingnes.

Helene Nøttingnes med den andre hjorten ho skaut. Skoten på post i Bjønnabakkane. Foto: Privat

Arve Nøttingnes og svigerson Øystein Gulestøl på jakt. Foto: Helene Nøttingnes.

Helene Nøttingnes : – Lurde på om eg skulle skyte ei kråke fyrst

Helene Nøttingnes fanst ikkje interessert i natur før ho fekk barn. – Det var når eg fekk dei at eg såg kor fint det var kring oss, og lærde meg å sette pris på naturen og gode naturopplevingar. Eg tenkte litt på å bli med på hjortejakta frå A til Å, og ikkje berre stå på kjøkkenet med det karane kom heim med. Samstundes var eg usikker på om eg i det heile kunne ta livet av eit dyr. Eg lurde på om eg skulle skyte ei kråke fyrst for å sjå om eg klarde det, fortel Helene Nøttingnes.

Ho er dotter til Ragnhild og Arve Nøttingnes. Dei to døtrene deira vaks opp med at det stod på ein stor Walkie Talkies i stova når faren var på hjortejakt. Som barn tykte Helene at det var spennande å lytte til kva jegarane snakka om når dei var på jakt. Men den interessa dabba av i ungdommen. Ho fekk seg sambuar, han vart med til Botnane og vart raskt med svigerfar Arve på jakt. Men Helene løyste ikkje skot før i 2020, 39 år gamal.

– Eg hadde snakka med Øystein (sambuar Øystein Gulestøl) om å bli med på jakt, og tanken modnast litt etter litt. Eg tok jegerprøva og byrja bli med. Eg er ein forsiktig type og må vere 100 prosent sikker før eg skyt. Eg hugsar fyrste gongen eg sat åleine på post, det var med skrekkblanda fryd. Helst ville eg sitte i lag med Øystein eller pappa, og lære meg om vindretningar, lydar, trekkruter, gjere meg kjend i skogen, bli tryggare.

– Korleis var det å skyte fyrste hjorten?

– Då hadde eg ikkje kjøpt meg eige gevær ein gong, eg brukte Øystein si rifle. Eg såg at eg trefte godt på fyrste skotet, men hjorten sprang litt vidare. Eg skulle ta nytt ladegrep og geværet kilte seg. Men dyret stupte bak ein stein og var daudt. Då hadde eg mykje adrenalin i kroppen, og skalv når eg byrja puste att. Men samstundes blei eg både glad og stolt. Det er viktig for meg at dyra dett på fyrste skotet og slepp  eventuelle lidingar.

– Kva med styggever, kulde og mykje venting, som òg er ein del av pakken?

– Ja, og eg er ein frostpinne utan sidestykke. Eg har fått meg batteridriven varmevest i gåve, den hjelper på. Men det har vore tilfelle der vind og kulde har teke overhand, slik at eg til slutt rista så mykje at eg ikkje kunne skyte. Ein gong måtte eg melde frå til dei andre at eg måtte opp for å slå floke. Men dei fine opplevingane slår i hel dei sure, seier Helene.

– Det er eit samhold i jakta som eg set stor pris på at Øystein og eg har i lag. Det er mykje rundt jakta som er viktig for heile jaktlaget. Vi flår, vommar ut og steller dyret, det er heile pakken som gjer det kjekt. Heile jaktlaget får sams opplevingar og kjenner på samhald.

– Og ungdommen lærer av dei eldre?

– Ja, absolutt. Pappa og Åge (Sørbotten) har namn på kvar ein stein og bakke. Vi hine lest som vi veit så nokolunde. Men skal vi på jag må vi skjøne kva dei snakkar om, elles kan vi risikere å øydelegge heile opplegget. Det er gjevande å lære av dei som har gått her sidan dei var gutungar. Eg set pris på å lære og ta det vidare. Det gjev ei meining, som du gjerne ikkje skjønar som ung.

– Får du reaksjonar på at du går på jakt?

– Ja, det er dei som seier dei ikkje skjønar at eg kan drive med slikt, at eg kan drepe dyr. Men eg kallar det ikkje å drepe. Vi haustar av naturen og forvaltar hjortestammen, og skaffar kortreist mat. Det er ingen som reagerer på at du dreg på sjøen og fiskar. For oss var fiske og fangst ein del av barnelærdommen. Det er viktig for meg å lære borna kvar maten kjem frå, så dei ikkje trur den vert skapt på butikken. Difor har vi hatt borna litt med på jakt når dei har hatt lyst til å vere med.

– Eg er fødd og oppvaksen med at pappa var på jakt. Då vi var små tykte vi nok at han aldri var heime i hjortejakta. Hugsar vi sat i kjøkkenglaset og såg og såg, og når lommelyktene byrja bevege seg ned Lia kunne vi sette på pizzaen, minnest Helene Nøttingnes.

Berit og Nina Seljestokken var dei fyrste jentene i området som vart med på hjortejakt. Foto: Privat.

 

Nina Seljestokken: – Hjortejakta i Seljestokken er eit familieføretak

Nina Seljestokken har gått på hjortejakt med våpen i nær 30 år, sidan ho var 18 år i 1996. To år etterpå vart systera Berit med. Dei var lenge dei einaste jentene i området Botnane-Årebrot som gjekk på jakt. No samlar dei årleg familien i Seljestokken ei veke i september, for familieliv og jakt. – Hjortejakta i Seljestokken har blitt eit familieføretak som eg set stor pris på og er veldig glad for at vi får til, seier Nina Seljestokken.

– Du veit, pappa (Torleif) hadde berre døtrer, så han hadde ikkje noko val. Han måtte lære opp oss og lukkast med å få to av tre interesserte i å vere med. Det er i grunnen godt gjort, særleg fordi han tok oss med på det kjedelegaste fyrst. Han brukte å skyte hjorten tidleg om morgonen og så vart mamma (Ingrid) og vi jentene kalla ut til å vere med på alt etterarbeidet som det medfører å ha skote hjort; vomming, bering av kjøt, skinn og våpen, og partering. Og alt dette skjedde stort sett i mørkna, for lyse dagen hadde han anna å gjere, fortel Nina.

Sjølv gjekk ho på jakt i to år før ho våga skyte fyrste hjorten. – Eg kvidde meg for å skyte eit så stort dyr, var redd for å skadeskyte og hadde alltid ei forklaring på kvifor eg ikkje hadde skote eit av alle dyra eg hadde sett. Pappa vart lei av denne nølinga mi og tilbydde seg å vere med meg på jakt, og lova å skyte dyret om eg bomma. Vi gjekk langsmed bøen for at området skulle vere oversikteleg, og han sette seg attmed meg. Brått kom det rennande ei kolle, men eg vart så forfjamsa at eg fekk ikkje sikta. Så kom det ein bukk og eg sikta, men tenkte at han måtte stå heilt «perfekt» før eg kunne skyte. Då kjende eg albogen til pappa i sida og beskjeden: «No». Eg skaut og bukken stupte. Då var det liksom gjort og etter det har eg skote hjort, seier Nina.

Men ho slit med å få rydda seg tid til å gå på jakt i tillegg til arbeid og mykje anna ho driv med. Difor vert det til at ho går mykje åleine på jakt, ho må gjere det når det opnar seg eit høve. – Men eg er ikkje fysisk sterk nok til å få ned dyret åleine. Det er eit styr for meg å få heist det opp i eit tre, og eg må ofte tilkalle pappa for å hjelpe meg. Han er heime og på båtverkstaden, og oftast den som veit at eg er på jakt.

– Då er det familieveka i Seljestokken som er den mest intensive jaktbolken, med nok mannskap?

– Ja, det har vorte ein årleg tradisjon å samlast i Seljestokken den veka det er haustferie i Finnmark, der Berit bur med mann og to søner. Då kjem dei hit og så mange som kan frå resten av familien samlast også her då. Vi går på jakt, samlast kring måltida og har det kjekt i lag. Vi vil ha jakta i Seljestokken som eit familieføretak. Vi får spørsmål frå folk om å få jakte her, men det har vi ikkje opna for. No til helga skal eg ha med meg eit syskenbarn som fyrste gongs jeger på snikjakt, så litt nye folk kjem det til heile tida. Men det er ekstra tungt å byrje gå på jakt att åleine når vi har vore godt mannskap i ei veke.

– Korleis får de med dykk neste generasjon?

– Eg hadde med meg dei tre borna mine på jakt då dei var små for å syne dei prosessen, dei var vel 7-8 år gamle. Men dei må sjølve finne ut av om dette er noko for dei. Dei to sønene mine er ikkje interesserte, men neste år har dottera mi og kjærasten hennar antyda at dei kan tenkje seg å vere med. Og Berit har ein 13-åring som er svært interessert.

– Kva likar du best med jakta?

– Det er naturopplevingane og fellesskapet når vi er fleire på jakt. Når eg fyrst kjem meg ut i skogen på jakt  gjer det godt.  Det at vi driv snikjakt på hjorten gjer at vi også ser andre dyr og får ei sterkare oppleving av naturen kring oss, seier Nina Seljestokken.

Ein ny generasjon under opplæring i Seljestokken. Utsikt over Husefestvatnet. Foto: Tormod Onarheim.

Sissel Ullevålseter: – 40 år gamal dame med ladd gevær

Sissel Ullevålseter er utdanna kokk og har såleis gode føresetnader for å partere dyr. Foto: Privat.

Sissel Ullevålseter var 40 år før ho gjekk kurs og tok jegerprøva. Før det hadde ho prioritert arbeid og barn og ikkje tenkt noko særleg på at det var berre karar på jakt i Husefest. Den ivrigaste var yngste bror Pål Anders, medan eldstemann Otto tok seg av alt det praktiske kring jakta.

– Hjortejakta gav meg eit gyllent høve til å få meg ein ekstra tur til Husefest, så for min del heng Husefest og jakta nøye saman, seier Sissel Ullevålseter, som no er pensjonist og kan ta seg endå fleire turar frå Oslo til Husefest. I ein alder av 40 år byrja ho tenke på at ho óg var grunneigar i Husefest, til liks med brødrene. På grunnkurset skjønte Sissel at ho alt kunne nyttige ting som dei måtte lære, som til dømes partering av dyr. Det kunne ho som kokk og drivar av kafe/restaurant.

– Det var fleire brikker som fall på plass for meg på det kurset. Eg fekk litt trua, så eg kjøpte meg rifle og var klar for hjortejakt i Husefest hausten 2002.

– Hugsar du fyrste jaktturen?

– Å, ja, gjett om eg gjer. 40 år gamal kvinne åleine på jakt med ladd rifle! Ho ler hjarteleg av minnet. – Då vart det brått veldig skummelt i Husefest-skogen. Der hadde eg ferdast frå eg var lita jente, og trudde meg godt kjend. Eg skjønte brått at det er stor skilnad på å gå på tur og på jakt. Dessutan hadde eg vore i Husefest berre om sommaren, aldri før om hausten. Det var bekmørkt over alt, følte eg, og no skulle eg drive smygjakt med ladd rifle. Korleis var det no eg skulle halde den rifla?

– Hadde du ingen til hjelp?

– Ein av karane var att for å lære meg å vomme dyret, men jakta skulle eg klare sjølv. Han gav meg beskjed om at eg fekk skyte eit dyr den dagen, for han skulle reise neste dag. Eg skaut ein kalv på fyrste jakta mi og var godt nøgd med det.

– Kva betyr jakta for deg?

– Eg var litt spent på om jakt var noko for meg, men det har gått fint. Det er rekreasjon og avkopling frå kvardagen, matauk og eit godt høve til å vere i Husefest. Å lære kva du skal gjere og ikkje er lang lærdom. I haust var eg der medan det var mykje brøling i skogen. Det er fasinerande å gå og sjå på dei. Bortsett frå i brølinga er det ei god ro i skogen. Høyrer du ein lyd er det eit ekorn eller ein hjort, og trakkar du på ein kvist er løpet køyrt. Då får du ikkje skote den hjorten du har i sikte. Vi er ikkje meir enn maks tre personar i skogen samstundes, vi driv snikjakt og leitar opp hjorten. Brått står han der rett framfor deg.

– Driv du meg jakt elles?

– Nei, alle vi i Husefest er samde om at vi aldri ville gått på jakt anna enn i Husefest. Jakta er for oss nær knytt til plassen. Eldste bror min, Otto, går ikkje på jakt. Han er den som legg til rette og hentar dyra som er skotne, er med og flår, ja, alt dette etterarbeidet som fylgjer med. Yngstemann, Pål Anders, har gått på jakt sidan 1992 og er nok den ivrigaste jegeren av oss. Far vår var ikkje mykje på jakt, bestefar kanskje litt meir. Men det var ikkje så mykje dyr her dei fyrste åra våre i Husefest på 1960-talet. Eg hugsar Are Svardal var her på hjortejakt og sa at: «Du må nyte det å vere ute, ikkje berre jage dei dyra». Det føler eg er veldig sant.

– Kva med etterkomarane dine?

– Eg har to søner, og den eldste har alltid vore interessert og er ein god jegar. Han var tidleg med far sin på jakt, byrja skyte då han var 18 år og er no 35. Broren på 32 år har ikkje vore like interessert, men har byrja snakke om at han kanskje blir med. Dei må finne ut av det sjølve, ikkje sikkert at borna våre blir jaktfolk sjølv om foreldra går på jakt. Vi kan ikkje bli skuffa over det, like naturleg som at nokon likar å fiske, andre ikkje. Folk er ulike, slår Sissel Ullevålseter fast.

Desse karane drog i gong hjortefesten i Botnane for nær 30 år sidan. Frå venstre (lite synleg); Torleif Seljestokken, Einar Samnøy, Jon Øvrebotten, Sigfred Nøttingnes, Otto Ullevålseter, Torbjørn Øvrebotten og Ståle Sørbotten. Sittande framme; Rune Nordbotten. Foto; Aslaug Nordbotten Samnøy.

 

Asgeir Øvrebotten meiner hjortefesten er ein viktig tradisjon. På hjortefesten sist helg var han programleiar. Foto: Magni Øvrebotten.

 

Asgeir Øvrebotten: – Angrar på at eg ikkje vart med før

Asgeir Øvrebotten (61) har vore med på hjortejakta med børse sidan 2001 og angrar på at han ikkje vart med for alvor før. Då hadde han fått med seg meir jakt saman med far sin Jon og dei andre gamlekarane i Nordbotten. – Eg var med og jaga på 1990-talet, men fatta ikkje nok interesse for å lære meg å skyte hjort. Eg skjønte ikkje kva felleskap eg gjekk glipp av før det nesten var for seint, seier Øvrebotten i dag.

Han hadde mest fokus på alt slitet hjortejakta førde meg seg. Litt sett på spissen opplevde han det sokalla «Nordbotten-jaget» som å jage all hjorten frå Skudalselva og lengst mogeleg opp og inn på fjellet, skyte ein to-tre dyr der, og så bere dei på ryggen same vegen ned att. Det var tungarbeid av verste sort. Når dei endeleg hadde fått dei ned i stranda måtte dei ha båtskyss siste biten heim med hjorteskrottane. Dette vart lettare då det kom veg i Nøre stranda i 1993.

– Eg gløymer aldri ein slik jakttur. Eg hadde endåtil billett til ein Åge Aleksandersen-konsert i Florø om kvelden og var oppteken av å kome meg dit. Vi var langt inne på fjellet og der skaut dei tre store, tunge dyr. Det var hinsides tungt. Både rygg, bein og armar var aldeles av når vi kom ned. Far min skjønte at det hasta med denne konserten, så han sette meg av utanfor leilegheita mi i Florø i tide før konserten. Men der seig eg ned i ein stol og sov til neste dag.

– Du fekk stygge til heile jakta, med andre ord?

– Nei, veit ikkje om eg gjorde det heller. Men det var fyrst når eg vart med for å skyte at eg lærde at sjølv om veret kan vere både kaldt og ufyseleg, neste dag er det gløymt. Særleg om du får ein skikkeleg godversdag. No har eg varme i huset, skikkeleg bad med dusj og høve til å tørke våte kle før neste dag. Far min hadde ikkje det, han hengde dei våte kleda over omnen og håpa at dei vart nokolunde turre til neste dag. Det var han som stelte til huset han vaks opp i her i Botnane, men han fekk diverre ikkje gleda av å bruke det før han døydde.

– Du seier du angrar på at du kom seint med på jakt, kva var det du miste?

– For det fyrste å få meir tid på jakt saman med pappa. Han var veldig oppteken av at alt skulle vere så skikkeleg, så for å vere sikker på at det vart gjort skikkeleg så gjorde han det meste sjølv. Difor lærde eg lite om å skyte, slakte og vomme dyr og anna ein bør kunne når ein går på hjortejakt. Men hadde eg synt nok interesse hadde eg garantert fått lært meir av både han, Einar Samnøy og hine. Og gått på måneskinsjakt med pappa og Einar……… Han Einar var ein fantastisk entusiast for hjortejakta. Entusiasmen hans var så sterkt at han kunne smitte, men eg følte meir på at eg skulda far min å vere med.

– Kva vekte interessa ?

– Jau, det var felleskapet eg oppdaga at dei hadde i jakta, naturopplevingane, dei tallause jakthistoriene og etter kvart vart det viktig for meg å bli med og ta vare på denne tradisjonen. Det er stort å skyte hjort i Botnane, på eigen grunn. Eg hadde aldri betalt for å gå på jakt andre stader, men sidan eg er så heldig å vere grunneigar her får eg høve til å vere med. Det er Rune Nordbotten og Sigfred Nøttingsnes som er berebjelkane i jaktlaget i Nordbotten, men vi er no med vi hine òg. Gjennomsnittsalderen er over 60 år, men no har vi fått med Bolette (Nordbotten Espedal), så ho trekkjer snitten betrakteleg ned. Bolette har overteke rifla til far min, kjekt å få den i bruk att på jakt i Botnane, seier Asgeir Øvrebotten. Han likar å vere med og føre tradisjonar vidare, som til dømes den årlege hjortefesten i november, som hjortejegarane står for. Den har snart eksistert i 30 år.

– Far min kunne skyte hjort på eigen bø frå soveromsglaset, men no ser det ut til at det er slutt på dei store hjorteflokkane som prega bøane i Botnane for berre nokre år sidan. Dei gjorde mykje skade, men dei var eit mektig og flott syn. No må vi anstrenge oss meir for å skyte hjort, om ikkje Rune får skote dei som går mellom husa hans når han er på veg til fjøsen om morgonen.

Rune Nordbotten, Bolette Nordbotten Espedal og Eivind Skaar på jakt i haust. Bolette med rifla ho har arva etter naboen Jon Øvrebotten. Foto; Elisabeth Ruud Nordbotten. 

Bolette Nordbotten Espedal: – Skal bli godt å få skote fyrste dyret

Bolette Nordbotten Espedal (28) har vore med og jaga sidan ho var ni-ti år, og tok skyteprøva rett før pandemien i 2020. Ho har ikkje skote hjort enno, men tykkjer det har vorte lettare å vere med på jakt etter at ho i fjor flytta heim til Botnane. – Det skal bli godt å få skote fyrste dyret. Eg veit eg treffe på skytebana og ser for meg korleis det blir, men det er noko med fyrste gongen, seier Bolette.

Ho likar å stå opp tidleg, sitte ute og få frisk luft, sjå og sanse naturen og håpe at det dukkar opp eit dyr.
– Eg har to små barn som hjelper meg med å kome tidleg på beina. Det er om morgonen og i helgane eg er med.

– Kva er det som motiverer deg?

–  Eg har alltid likt å vere med å jage. Både eg og dei to systrene (Birthe og Karen) mine har vore med på det. Men etter kvart byrja eg å tenke på at nokon må lære seg å skyte også, eg kjenner vel på ei slags ansvarskjensle for å føre tradisjonane vidare etter pappa (Rune) og bestefar (Johannes).

– Kjenner du deg pressa?

– Nei, det gjer eg ikkje. Pappa har i grunnen ikkje mast med nokon ting, og det trur eg er lurt. Om du vil vere med på jakt eller ikkje må du finne ut av sjølv. Vi vart med tidleg fordi vi hadde tre syskenbarn i Stavanger som kom heim her kvar haust, saman med foreldra sine, for å vere med og jage. Og då vart mamma (Elisabeth) og vi tre systrene også med, i tillegg til folk frå nabogardane. Det var veldig kjekt og miljøskapande, ein skikkeleg hyggeleg tradisjon som eg håpar vi kan ta vare på.

– Har du tenkt på hjortejakta som ei karagreie?

– Det har jo alltid vore mest mannfolk på jakt, men eg har ikkje tenkt at det ikkje var noko for meg av den grunn. På hjortefestane i oppveksten høyrde vi om kva Nina og Berit i Seljestokken hadde skote. Det hjelper sjølvsagt å vite at det var med jenter på jakt sjølv om det ikkje var det på jaktlaget i Nordbotten. Og etter kvart vart syskenbarnet mitt, Åshild i Stavanger, med på jakt her med børse. Systrene mine er kanskje ikkje like interesserte enno, men det kan kome. Dei bur ikkje her og eg merkar at det vart lettare å kome meg ut på jakt når eg bur her fast, og har mann min eller mamma til å sjå etter borna.

– Kva betyr hjortejakta for deg?

– Det er mykje tradisjon for meg og bruk av dei ressursane vi har her. Kortreist mat og naturopplevingar. Ein dag eg sat på post dukka det opp ein rev fem meter frå meg. Han stoppa og såg nøye på meg, og eg på han. Fyrst då eg skulle ta opp mobilen for å fotografere  skvatt han og stakk av. Slike opplevingar set eg pris på, seier Bolette Nordbotten Espedal.

Sigbjørn Sørbotten med ein kalv skoten på smygjakt i Rogneskaret. Foto; Sigbjørn Sørbotten

 


Heimtur med kolle og kalv skotne på jag over Dyreskora. Foto; Sigbjørn Sørbotten.

Sigbjørn Sørbotten: – Hjortejakta må eg ha med meg

Sigbjørn Sørbotten (53) har vore med på jakt sidan han fekk lov, 10-12 år gamal. Hjortejakta må han ha med seg kvar haust, sjølv om han no bur i Asker. På eit jobbintervju i 2005 vart han spurd korleis han såg på det å reise mykje utanlands. Han svara at det var greitt, berre ikkje i oktober, for då var det hjortejakt i Botnane. – Han som spurde stussa litt før han konkluderte med at om eg kunne reise elleve månadar i året så skulle han vel alltids finne nokon som kunne gjere det i oktober, humrar Sigbjørn Sørbotten.

Han hugsar godt då far hans, Ståle, skaut fyrste hjorten sin i 1982. Det var saman med han og syskenbarnet sitt, Torbjørn Øvrebotten, at Sigbjørn lærde seg å gå på jakt. – Eg dilta med dei og var med på mitt fyrste jag over Dyreskora då eg var 12 år, byrja gå med våpen då eg var 17 år og skaut fyrste hjorten min i 1989, 17 år gamal.

Sidan det har han i snitt skote to-tre hjortar kvart år og kome opp i 70 dyr totalt. Det meste han har skote på ei helg er fem dyr. – Anten du trur meg eller ikkje så er det ikkje så nøye om eg skyt hjort. Det er det å vere i Botnane, det sosiale, avkoplinga og naturopplevingane som betyr mest for meg. Det å sitte på Litjehornet og snakka om laust og fast, prate om då hjorten lurde oss, om det var flaks eller uflaks, eller «dyktigheit» som vi gjerne kallar det når vi får dyr.

Sigbjørn var lenge yngstemann på jaktlaget i Øvrebotten, heilt til han for seks-sju år sidan brått oppdaga at han var den eldste. – Torbjørn var ikkje med den dagen og far min hadde slutta å gå på jakt. Men tvillingane på nabogarden, Ida og Vetle Aase Øvrebotten, var for lengst varme i trøya, og hadde med seg kjærastar og kompisar. Alle pluss minus 30 år. Det var både kjekt og rart å innsjå at eg var eldstemann.

– I mange år var det svært mykje hjort, ofte på bøen, men no er det sjeldan du kan skyte hjort frå hytteglaset?

– Nei, det må no etter kvart hjelpe at vi har hatt dobbel kvote i mange år. I år har vi 35 løyve på dei to gardane, har så langt skote 14 dyr og gjev oss vel på 17-18. Det er meir ein normal kvote. No kan vi snart byrje å mimre om dei store flokkane vi såg, både på bøen og i skogen, for berre nokre år sidan. Vi har aldri vore så seine med å skyte fyrste dyret som i år. Eg skaut det siste helga i september, åleine på jakt fordi hine var opptekne.

– Stor skilnad på å jakte åleine eller som lag?

– Ja, når du går på jakt åleine må du berekne at du skal gjere alt åleine. Det er sjølvsagt kjekkare når vi er fleire, men i Øvrebotten har vi aldri vore det store jaktlaget og ikkje drive særleg med drivjakt, bortsett frå jaget over Dyreskora. Det er snikjakt som gjeld her og det er kjekkare å snike seg inn på dyret enn å skyte det frå hytteglaset. No skal vi også skyte lettare dyr, eg er glad vi ikkje skyt hjortar på 120 kilo lenger. Det er tungt nok med dyr på 30-40 kilo, pluss børse og ryggsekk.

– Du har to barn, ei dotter på ni år og ein son på seks. Ser du føre deg at dei skal bli med når dei «får lov», slik du fekk?
– Det blir spennande å sjå om ungane blir interesserte, dei skal få bli med når dei har lyst, sjølv om Vetle meiner eg alt er seint ute med  å få dei med.

Vetle Aase Øvrebotten med «riflekonto» for neste generasjon

Vetle Aase Øvrebotten (37) har god tru på å få med neste generasjon på jakt med å la dei bli med tidleg. Son hans har alt vore med på jag på ryggen til Vetle, litt over eitt år gamal. Vetle oppretta «riflefondkonto» til dei tre onkelungane sine, frå dei var fødde. Kvar fødselsdag og jul går det eit fast beløp inn på fondskontoane deira, slik at dei skal kunne kjøpe seg rifle når dei blir gamle nok til å delta på jakt. – Dei treng å vite kvar maten kjem frå, og dei skal ha alle mulegheiter til å bli med på jakt når dei blir eldre. Om dei sjølve vil, legg han til.

Eldste systerdotter til Vetle på tur i Nøre dalen med onkel. Foto: Vetle Aase Øvrebotten.

 

Eldste jenta er seks år no og var med onkel på jakt fyrste gongen då ho var tre. – Ho og eg gjekk oss ein tur i Nøre dalen, vi hadde med kakao og kikkert, og studerte hjortebæsj og hjortespor. Mykje hjortebæsj, ler han. Vi såg ingen dyr den dagen, men det var ikkje så viktig, turen var målet. Borna kan også vere med når dyra er i hus og blir flådde.  «Hjorten aua», seier dei når vi flår og dei oppdagar kulehol.

 

Intervjuet med Vetle Aase Øvrebotten går føre seg medan han, ein kamerat og ein svoger skjær ned ein av tre hjortar dei har skote førre helg. Det er ikkje berre eitt svar på kva hjortejakta betyr for Vetle. Det er mange:

– Det er kjekt og spennande. Eg veit aldri kva dyr og situasjonar eg møter i skogen. Det er same skogen, men mange ulike opplevingar, masse adrenalin og spenning.
– Ein kjem seg ut når det er lite folk i marka. Mange fine naturopplevingar, både med og utan dyr. Finversdagar i september, sitte og kikre, drikke kaffi og planlegge. Det gjer godt.
– For meg er det også ei side av saka at vi går i ein tradisjon, etter bestefar Abraham og nabo Arne, som var gardbrukarane her då det vart hjort nok til å drive jakt på slutten av 1950-talet. Eg føler at det høyrer med å føre vidare noko eg har lært av Torbjørn, Ståle og Sigbjørn. Hjortejakta har vore eit felles prosjekt mellom desse to gardane og slektene, det synst eg er fint.
– Før når det var sauer og andre husdyr i marka lærde ein seg kva det heitte her og der. Dei stadnamna går i gløymeboka om vi ikkje brukar naturen.
– For meg er matauk ein viktig del av jakta. Her haustar vi av naturen det mest kortreiste kjøtet du kan ete.
– Det er også ei sosial side med jakta, vi har ein plan, mål og meining med å drive på med den. Og ein opplever meistring, blir betre og betre gong for gong. Ingen fasit.
– Det er eit godt slit, ein god måte å bruke kroppen på. Det var nok meir slit før då det vart skote færre, men større dyr, gjerne bukkar på over 100 kg. No skyt vi mest kalv, stilk, og små bukkar og koller, og børene er dermed lettare. Vi brukar beremeis og traktor der vi når i det. Tidlegare har det vore skote mykje dyr på innmark, men dei siste åra har vi skote dei fleste dyra i skogen. Det er i grunnen greitt, for det er den jakta eg likar best. Det er då eg finn roa, og kjem tett på natur og dyr.

Mykje etterarbeid med tre dyr. Frå venstre: Viktor Persson, Espen Kvamme og Vetle Aase Øvrebotten. Foto: Magni Øvrebotten

– Men no ser det ut til å minke på dei store hjorteflokkane, kva då?

– Vi har eit ansvar for å ha ei sunn hjorteforvalting i området vårt, og det har vi teke på alvor. Målet med forvaltinga var å redusere bestanden, og det ser det no ut til at vi har klart. Framover er det viktig å følge med, slik at vi kan trekke i nødbremsen, og eventuelt redusere nedskytinga, dersom bestanden minkar for mykje. At den har minka mykje dei siste fire-fem åra er det ikkje tvil om.

Vetle trur han vart oppteken av hjortejakta tidleg. – Det eksisterer ein veldig kul video frå sandkassen då eg var i treårsalderen, der ein høyrer eit par skot og eg slår fast at «Pappa (Norulv) kyte hjort i kogen». Han spør meg framleis om eg har skote hjort «i kogen». Eg og naboguten Kristian var tidleg med på jag, men det var lenge før vi fekk vere med på brøling i Breilida. Då måtte vi gå heimatt og det tykte eg var surt. Det var Ståle som vart den store mentoren i å lære opp oss ungdomane i hjortejakt, særleg var jentene begeistra fordi Ståle var så glad for at dei vart med.

– Mange som har vore innom jaktlaget i Øvrebotten?

– Vi har vore ein fast grunnstamme i Torbjørn, Ståle, Sigbjørn og meg, og systrene mine Ida og Julie vart med etter kvart, og kompisar, kjærastar og sambuarar. Trur vi vert opplevde som eit seriøst og inkluderande jaktlag som tek jakta og dyrevelferda på alvor og ikkje vil ha noko tull. Vekslar på kor mange vi er til ei kvar tid, men vi er sopass mange at vi kan byte litt på, seier Vetle.

– Dette året bur eg i Oslo og har pappaperm, og det krev meir planlegging for å kome meg på jakt. Kjenner nok på litt abstinens og håpar eg får til å avslutte sesongen (1.9.-23.12) med ein siste tur i skogen her veslejulafta, slik eg plar gjere, seier Vetle Aase Øvrebotten, ei skikkeleg eldsjel for hjortejakta.

Hjortejakt ved Sørdalsvatnet. Foto; Vetle Aase Øvrebotten.

Tekst: Magni Øvrebotten 25.11.2025.

 

 

 

 

 

 

 

–

 

 

 

 

/av
,

Med kvinnfolk på hjortejakt

 

Stykket «Med kvinnfolk på hjortejakt» vart skrive av Sigrid Øvrebotten for 55 år sidan. Ho skreiv i Bergens Tidende under dekknamnet «Småbrukarkona» og dette stykket stod på trykk der 25. november 1970.  Det er ei sann historie om då ho og nabokona Oline vart kalla ut til å vere med mennene sine, Arne og Abraham Øvrebotten, på jakt. 

BT-teiknaren Sverre Bø illustrerte stykka til «Småbrukarkona» Sigrid Øvrebotten. Dei vart samla i boka «Småbrukarkona fortel», på Vestlandsforlaget i 2010. 

Siste veka av jakt-tida var alt halvgått. Dette såg ikkje bra ut. Berre nokre få dagar att og endå ikkje løyst skotet. Det gjekk på æra hans snart. Dei to jaktmennene våre her i inste grenda kom til å missa ansikta sine heilt. Lenger ute hadde dei fått dyr både på nord – og sørsida. Og her sat vi i den aller beste jaktmarka utan noko slag.

Men her ein dag ved middagstider kom an`nabo farande heim med tiend til oss kvinnfolka:
I dag skulle det bli hjort av, like visst som han heitte det han heitte! No skulle dei ha oss kjerringane til vaktarar ein stad innmed vatnet og skræma dyret om det skulle finna på å røma unna den vegen. Offeret hadde dei alt sett seg ut i kikkerten, mannen min sat att innved vatnet og skulle «gjæta» det til vi kom.

Klesvasken min var berre halvt på snorene, men no fekk vask vera vask. Etter å ha slukt i meg noko halvkokt middagsmat, stod eg klar til avgang i neste blunken. Nabokona hadde og gjort seg ferdig i ein fart, og innetter bakkane bar det med oss alle tre.

Vel opptil vatnet, kom hin jegeren vassande over elva. Han hadde tapt dyret av syne, fortalde han, men det var ikkje einstydande med at det ikkje var der enno. Truleg hadde det lagt seg ned, slik dyr plar ha seg ein «siesta» midt på dagen. Han nabo skulle sitja vakt her ved Demma, det strategiske punktet i generalplanen. Om alt klaffa ville dyret kome setjande utover for på berga seg over elva og ta seg til skogs den vegen.

Vi andre tre lista oss på «katteføter» innover stien langs vatnet. Akta deg at du ikkje trør på lause steinheller, han der oppe både såg og høyrde utruleg godt! Men beste teften hadde han i nasen, vindretninga var på vår side – utover.

Eg hadde fått vaktstaden min like oppunder Stølshamrane, nokre svarte, loddrette fjellveggar. Ein måtte snu nakken brått bakover om ein ville meditera over krekse-furuene som hadde klort seg fast øvst oppe i nakne kluftene.

Her skulle det bli kjerring-gaul og attljom om det trongst! Vi skulle gå hi tytta ein høg gang, ho som ropa til fjellet om ho skulle til gjestebods eller bli heime. For å ha noko å rutte med, ruska vi i hop noko hivandes og: gamle trerøter, småstein, pinnar og jordtorver. Her skulle stor-hjorten måtta slå retrett.

I dag hadde vi tid til verkeleg å sjå kor vakkert her er. Etter tre sure dagar på rad, hadde det skine opp til ein haustdag av dei sjeldne. Sol og skyer laga artige lys- og skuggeverknader oppetter lia. Det fekk lauvet som enno hang att til å lysa som bronsebrune fargeklattar mot den mørkegrøne barskogen. Endåtil steinrapa, som her var mange av, måtte ta seg godt ut i slikt eit overlys: Dei skifte frå djupaste blå-grått til skiraste raud-lilla, alt ettersom dei var i sola eller skyene sin sektor.

Øvst oppe var Jotene, desse karakteristiske takkete formasjonane av forvitra sandsteinsfjell var rissa i tusen variantar mot den klåre hausthimmelen.

Høgt der oppe ein stad var det objektet vårt heldt seg. Men om vi stirde augene ut or skolten, aldri om vi såg ein ting rørde seg. Annsleis var det med jaktmennene våre, dei hadde «Ørneøyne fra mers», for å sitere Terje Vigen. Dei kunne sjå eit dyr røra seg på utruleg avstand.

Den store stilla rådde kring oss, ein kunne høyra ufsedropane falla ein for ein. Berre elva susa svakt nede i dalbotnen der ho rann ut i vatnet. Nokre sauer gjekk og beitte på stølsvollane, kanskje fann dei seg ein smak tytebær endå –

Då small det. Eit einaste dumpt skot, det måtte tyda eitt av to; anten ein fulltreffar eller eit skræmeskot. Det var umuleg å seia for visst om det kom ovanfrå eller nedanfrå. Men alt var like stille ikring oss, her kom ingen hjort farande i fullt flog. Og kvar vart det av signalet vi skulle få? Det gjekk endå ein halvtime og vi samrådde med kvarandre: Skulle vi gå? Nei, hadde vi fått ordre om å stå her, så stod vi her til dei gav lyd frå seg. Dei skulle ikkje ha det å seia på oss at vi tapte hovudet berre for eit skot og forlet postane våre. Det tok til å røyna på tolmodet, det er i alle høve ikkje mi sterkaste side. Hadde mannfolka gløymt at vi var med?

Endeleg kom signalet, ein lang plystretone, med tre korte sist.

Vi var nede av rabbane våre fortare enn svint og denne gongen fekk steinklopper og heller ramla som dei ville. Spenninga vaks til nærmare vi kom osen. Det tyktest oss så reint utruleg at dei kunne ha felt dyr der, berre snaue kilometeren i strak linje heim. Men snart fekk vi syn for segn. Vel framme på Demma, der terrenget brått skråar slakt nedover, såg vi skyttaren sjølv nedi bakken. Han sat til skrevs over bytte sitt og slurpa i seg heit kaffi frå ei termosflaske. Både sessen og kaffien såg ut til å bekoma han vel, han humra nøgd. Hin stod ved sida av og tok augnemål av dyret. Han hadde gått «jaget ut», som det heiter på jaktspråket, heile lida og urdane utover, det var difor vi laut venta så lenge.

Dyret var ein femgreinar, ikkje av dei aller største, men mannfolka var vel nøgde. Vi skulle versågod få vera med oftare –

Så kunne vi rusla heimover, mennene greidde resten best sjølve. Vi hadde gjort vårt jobb, men ein ørlien tvilar inni oss lurde på om hjorten hadde hatt teften av oss i det heile? Kor om all ting var, litt avkopling og spenning i den grå kvardag hadde det vore og kor mange gjer hjortejakta unna på to og ein halv time?

Dessutan: Jaktæra var berga for i år, like eins sundagsmiddagane langt ut i neste år.

 

Bergens Tidende 25.11.1970. Sigrid Øvrebotten.

/av
,

Snart klart for Årebrot som bygdenamn

Det går mot at Årebrot vert godkjent som bygdenamn for strekningen frå Årebrotsodden til grensa mellom Kinn og Bremanger ved Husefest. Skjermdumpane er frå Norgeskart.

 

Årsmøte i  Botnane og Årebrot grendalag tok i mars i år opp spørsmålet om å endre namn på kaia frå Villevik til Årebrot kai. Og å få opp eit skilt i Myklebustkrysset med det namnet. Dette vart teke opp med Kinn kommune, som sende saka på høyring til Språkrådet. Rådet oppdaga då at Årebrot ikkje var godkjent som bygdenamn, eller som eit samlenamn for strekninga frå Årebrotsodden til Bremanger grensen. Difor kunne ikkje kaia få namnet Årebrot, meinte dei. Det kom fleire andre forslag som namn på kaia med Årebrotskaia som eitt av dei.

I styret i grendalaget var det klart fleirtal for å halde på Årebrot også som namn på kaia og vi tok opp spørsmålet om å få godkjent Årebrot som bygdenamn. Språkrådet har no ikkje innvendingar til det og skriv i eit brev at det er Kinn kommune som avgjer. Saka kjem truleg opp i oppvekst-og kulturutvalet i Kinn rett etter valet den 8. september. Etter at det eventuelt er vedteke at Årebrot vert samlenamn/bygdenamn for strekninga frå Årebrotsodden til grensa til Bremanger kommune ved Husefest, vil spørsmålet om å endre namn på kaia teke opp att. Når det er gjort vil grendalaget søkje om å få opp skilt i Myklebustkrysset der Frøysjøvegen møter Magnhildskarvegen/Gulevegen. Heile brevet frå Språkrådet kan ein lese med å trykke på lenkja under.

Av Åsmund Berthelsen

 

Årebrot nytta som bygdenamn – tilråding

/av
, ,

Roska-stasjonen og dei lokale hjelparane

Fridtjov Urdal sin tale i Breivika 13. juli 2025.  

Under Bygdehelga 2025 markerte vi 13. juli at det er 80 år sidan andre verdskrig tok slutt og Fridtjov Urdal fortalde om Roskastasjonen og dei lokale hjelparane. 

 

Fridtjov Urdal i tunet i Breivika

Velkomne hit i tunet. Eg skal freiste gje bilete frå ei onnor tid og av folk som ikkje er her lenger. Det er historie, men det er ei IKKJE ei historie etter krav som ein faghistorikar ville kunne gje. Dette som ei åtvaring.

Formann Mao seier i si bok om folkekrigen: «Gerilja-soldaten skal røre seg i folket, lik fisken i vatnet», og då Tito vart spurd om kva prinsipp geriljahæren hans var bygd på svarde han: «Når huset til Goran brann kom Duro og Milos og hjelpte han å bygge nytt, og Vaslav lånte bort eselet sitt då dei skulle køyre stein». Det rører seg om å bruke dei banda som bind folk til kvarandre, det gjeld i krig så vel som i fred.

22. juli 1940 fekk Hugh Dalton denne ordre frå Statsminister Winston Churchill: «And now go and set Europe on fire» («Gå no og sett Europa i brann»). Det var opprettinga av SOE, Special Operations Executive. Denne organisasjonen skulle vere med og hjelpe fram og organisere motstanden mot den tyske okkupasjonen. Drive etterretning, sabotasje og opplæring. Alt som var og kunne vere til plage og fortred for okkupantane. Denne ordren skulle få føljer også her i tunet og bygdene i kring. Alle er vi del av historia. Det var óg dei som her skal forteljast om.

Nordahl Grieg skriv i diktet om Martin Linge:

«Slitt fra søvnen i en vårnatt
fikk enhver av folkets sverm
presset inn i sine hender,
bydende, enn rolleperm;
og hvert blad var ubeskrevet,
og hver vei var mørk og blind,
og til alle kom et stikkord».                                                       

Så kva var stikkordet? Kva var det som gjorde at folk gjorde som dei gjorde? Ulikt, høgst ulikt.

For godt og vel ein mannsalder sidan fekk Rolf Losnegård og eg i oppdrag å skrive eit teaterstykke om krigen her i Sogn og Fjordane. Utvalet av fyrste hands informantar var den gong noko betre enn det er no. Ein fekk snakka med ein del av dei som var med. Om ein hadde venta seg utsegner til bruk i 17. mai-talar vart ein vonbroten. Alt var så alminneleg. Lur-tonen med Konge, folk og fedreland vart ikkje blesen. Kan hende torde dei ikkje bruke den, det vart for store ord for dei. Det kunne vera det ikkje var så nøye overtenkt, før tida var der.

«Ja, eg skal gjere opp for båten»

Somme hadde ei ideologisk overtyding på førehand. Ei klår antifascistisk og antinazistisk overtyding. Medan andre ikkje hadde brydd seg særleg med politikk før hærtakinga var i gong. Det var vanlege folk som slepte det dei hadde i hendene og møtte til mobilisering, det var plikt. Det er ei historie. Det var ein flokk karar på ei kai. Mellom dei var ein unggut som skulle til Voss. Mobiliseringsstaden for Infanteriregiment nr. 10. Han som slengde med kjeften var og frammøtt. «Ja, ska du i krigen for å slost for han Johan no? Skuldar du han noko kanskje?» «Ja, eg skal gjere opp for båten». Han var fødd og oppvaksen på ein holme der dei så vidt helt svolten utom kjøkendøra. Han hadde fått hjelp til å kjøpe seg ein av dei minste «Nygårdsvollane», ein færing så han kunne freiste ro seg ut or armoda. No var det tid å gjere opp. Det gjorde han både då og sidan. Slik var det med mange.

Alf Torvanger fortalde om minelegging ei natt i Frøysjøen då kapteinen tok seglmerket på skjæret for eit ubåttårn, og om åtak med MTB´ar i Kanalen. Jakob Syltøy, ein av dei aller fyrste som gjekk over med flyktningar og seinare opererte frå basen i Peterhead i Skotland, fortalde om kor dei stal rom frå kaggane til Royal Navy og stempla i lakken med ein topenc. Dei fortalde meir og villigare om andre fantestykkje enn dei fortalde om seg sjølv og kvifor dei hadde gjort som dei gjorde. Dette nemnde eg i ein samtale med krigshistorikaren og Linge-mannen Ragnar Ulstein: «Ja, eg vil tru det», sa han. «Det var difor dei var brukande til slikt arbeid. Dei var alminnelege folk med ein alminneleg moral og pliktkjensle. Det var det som gjorde at folk vart med i arbeidet. Det var dei som såg på dette som eventyr, og gjorde seg ærend heimom for å hente trekkspel og juletre. Men dei var og er mytiske unntak og dei kunne vere farlege», sa Ulstein.

Det møtte fram 25 personar for å høyre om den lokale krigshistoria.

Då eg i 1978 fyrste gong trefte dåverande direktør for Riksgalleriet, Jan Askeland, og han høyrde kor eg var i frå fekk eg straks spørsmål etter folk frå grannebygdene: Karstensen, Ulriksen, Domben, Torvanger, Grotle, Igland, Skorpen og Saltskår, og namn frå Askvoll, Bulandet og Sula. Han hadde vore telegrafist på Hessa, ein av dei tre Shetlands-bussane. Det gav og eit innsyn i kor sterkt mange kjende stridsfellesskapet. Dei fleste var vanlege folk. Var dei heltar?

Arnulf Øverland skriv i Roktas forlis:
Helter? – Hvem snakker om helter her?
Det er jo folk som vi kjenner!
Det er Peder og Eilert og Lars og Johan,
det er naboer, skyldfolk og venner!

Det var slik dei vart sett på av andre. Dei var vanlege folk som ein kjende og som var med dei i kvardagen. Eg kallar dei det «Blå folket» Dei som hadde blå dongeri og brune Viking gummistøvlar til nasjonalbunad. Det eineståande med desse var at dei ikkje var eineståande. Det var tusenvis i alle okkuperte land, som på ulike vis tok vågnaden og var med i det illegale arbeidet. Som Ulstein sa: »Nokon har talent for slikt og lærer fort. Det er slikt ein ikkje ser utanpå folk, det må røynast».

Krig er logistikk og forsyning

Så kvifor vart det her (Breivika). Staden her kan vere nett tilfeldig, men ikkje området. Krig er logistikk og forsyning. Det er viktig å vite kva som går av frakt langsmed leia. Ei rad observasjons- og radiostasjonar rapporterte om kva som gjekk føre seg i skipsleia. Her hadde ein utsyn til heile Frøysjøen, Hellefjorden, Gulefjordane var ei godt eigna konvoihamn. Her var store kraftanlegg og eit smelteverk. Med tida vart det og festningsverk i Florø og Berle. Begge partar var einige om at dette var eit viktig område. Grunnane til at folk tok vågnaden med å vere med i illegalt arbeid er like så mangfaldige som folk er, sjølv om slumpehøve spelar ei avgjerande rolle når det gjeld kva folk kom bort i. Det er dei færraste som målmedvite søkjer illegalitet, men i botnen ligg ein fredstidsmoral og ideal dei ikkje ville gje slepp på. ´

Når det gjeld bygdene her så byrja krigen i 1939 med folk som var i utanriksfart i krigsonene. Seinare mobilisering, det illegale byrja litt lenger sør, på Solberg. I 1941 hadde okkupasjonsmakta fått greie på at Harald Solberg hadde ulovlege våpen og kom for å konfiskere desse. Harald, som elles var ein fredeleg person, var svært glad i våpen og situasjonen eskalerte, som det heiter no. Det kjem fram at broren Lars óg har gøymt unna våpen. Harald får livstiddom og Lars 1,5 år, og begge vert sende til Tyskland.

Alt den 12. august 1941 bankar krigen på ny på bislag-døra på Solberg. Utanfor stod to karar som kom frå England, Atle Svardal og Dagfinn Ulriksen. Dei var på Solberg fyrste natta og så gav Simon Solberg dei lov til å slå seg til på Gåsøyna. Familien Solberg var alt hardt råka av krigen med to i tysk fangenskap, ein annan bror og syskenbarn i England. Om dette gjorde avgjerdene lettare eller vanskelegare veit eg ikkje. Det kunne gå båe vegar.

Men ho Sigrun hadde lete opp døra for dei to karane der ute på tunet, sidan dei hadde kome på Solberg fyrst var det den naturlege kontaktstaden og dei var der jamleg. Men det er kvardag om det er krig og dette blandar seg i hop og påverkar kvarandre. Ho Sigrun hadde komme heim frå teneste for å taka seg av dei to aldrande foreldra Simon og Gunnhild. Ho hadde ein kvardag med gard og beist, som ho skulle få til å henge så nokolunde i hop, om det var krig aldri så mykje. Då sumaren kom og Gåsøya skulle slåast måtte agentane og utstyret i land og flytte opp til Husefestvatnet. På hausten flytte dei ut att. Det vart seinhaust og vinter. På Gåsøya kunne dei ikkje fyre så lenge det var lyst, for ingen måtte sjå at der var folk. Staden var ein god observasjonsstad, men det var dårleg med retrett derifrå. Slike agentar som dette vart ikkje av tyskarane definert inn under Genevekonvensjonen. Dei var for terroristar å rekne om dei var i uniform. Det fortel noko om kor alvorleg ein såg på dette trugsmålet. Dette råka sjølvsagt óg dei som hadde kontakt og samarbeid med allierte agentar.

Det illegale arbeidet måtte skje i løynd så dei som ikkje var med ikkje merka noko. I eit lite samfunn skal det ikkje mykje uvanleg til før det vert lagt merke til og ord byrjar gå. Arbeidet har dessutan eit lag til å ringe seg ut og dei ytste ringane er størst og har størst kontakt. Angivarane var ikkje det ein var mest redde. Det var dei som nesten visste, eller trudde dei visste og som var uforsiktige og ikkje kunne halde kjeft. Bra folk som leit for mykje på andre.

Sigrun Solberg hadde anlegg for det illegale

Ragnar Ulstein nemnde Sigrun som ei av dei som hadde anlegg for det illegale. Modig og rasjonell. Han meinte ho var ein godt døme på dei kvinnene som var direkte med i illegalt arbeid. Vi var heilt avhengige av desse folka. Vi må heller ikkje gløyme dei som var involvert og visste, fordi dei var koner, mødrer, systrer og døtrer til menn som var med. Det fall tunge bører på dei óg. Såleis var det illegale arbeidet grenselaust. Ein kom i situasjonar der det ikkje var råd og seie nei. Dei hadde lese oppslaga med oppropet om at: «Skutt blir enhver som har kontakt med fienden».

Sigrun Solberg var aktiv partisan i mest fire år. På to unntak nær var ho eit vanleg bygdemenneske i skaut og avskorne gummistøvlar, og stundom i blå gabardinkåpe. Det uvanlege var at ho gjekk for å vera sanndrøymd, og ha eit utifrå godt lag med sjuke dyr. Det skulle ho ha etter mor si, ho Gunnhild. Vi tenkte ikkje på at ho hadde hatt fire år der ho levde med livet i neven. Det er ikkje sikkert ho hadde synst det var noko stas om folk gjekk og hugsa på det, så til kvardags. Dei lokale kontaktane måtte ordne opp med mykje og mangt. Den fyrste tida kunne det vere så som så med forsyningane. Dei hadde i regelen rikeleg med kaffi, te og tobakk, og pengar. Men når det er krig er det ikkje alt som er å få for pengar. Det og ha kontakt med framande agentar var óg å få fleire i kosten. Slik var det på Solberg og på dei andre gardane i Breivika og i Botnane. Det ligg i kulturen at gjest forpliktar og i dette høve var det folk som var i teneste. Det gjorde det ikkje mindre viktig. Vansken var det at det skulle  ikkje merkast. Sigrun fortalde: «Det var ein gong Ulriksen var nede på Solberg. Han hadde teke av seg på føtene for å varme seg på omnen. Då kom det folk på døra. Ulriksen hadde ikkje tid til å få på seg støvlane, han tok dei i neven og bykste berrføtt ut stoveglaset, då hin tok i kjøkendøra. Det var ikkje Gestapo, men han Gustav på Kvalvika som hadde gjort seg eit  ærend innom for å sjå kor det sto til. Han visste eg var åleine med to gamle. Han skulle berre visst…… Dei grøne militærsokkane hekk att på omnsstonga, fortalde Sigrun Solberg. Slike detaljar kunne velte spelet om dei rette såg og tenkte.

Søndag 13. juli var ein av desse varme dagane i juli då folk søkte skuggen.

Radioagentane kom til Breivika i 1942

Til Breivika og han Isak kom radioagentane i 1942. Den alminneleg mannen. Småbonde, fiskar og vikarskippar i Fylkesbaatane. Ein roleg og sindig mann. Sopass at det var dei som tykte det fekk vere måte på, og med ein humor som det var tryggast å tenke over ein gong eller to, før det var tilrådeleg å le. Slik fortalde Isak om då radioagentane kom til gards:

«Eg hadde ingen aning om desse karane Atle Svardal og Eivind Viken før dei kom. Dei hadde vore på Solberg fyrst. Eg skjøna snart at der hadde det gått føre seg slik verksemd i lengre tid og at ho Sigrun var til å lite på. Det var ikkje meg dei hadde bruk for, det var den vindkjegla vi hadde som kunne produsere 12 wolt straum. Det var nok til sendaren, men då måtte det blåse og det gjorde det ikkje støtt. Dei hadde med seg ein usedvanleg lunefull og upåliteleg bensinmotor. Den hadde det med å stoppe medan dei sende. Den sette vi ned i kjellaren med eksosrøyret inn i pipa. Det gjekk då på eit vis. Sendaren var veik, det var visst så vidt at signala kroka seg att og fram over Nordsjøen etter at det hadde vorte mørkt. Men det hadde den fordelen at sendaren var vanskeleg å peile. Det vart sendt meldingar kvar dag i kodar som stendig vart skifta. Tyskarane høyrde dei nok, for etter nokre månadar så svarde dei på sendingane.  Då visste ein at fienden var merksam på verksemda. Sendaren var i kjellaren og agentane budde på loftet. Det var om å gjere at ingen merkte det som gjekk føre seg. Det var ikkje nok at folk var pålitelege, dei måtte kunne halde kjeft óg. Du må sjå bort i frå at du kan fortelje noko til ein ven, for han eller ho har óg ein ven dei trur dei trygt kan fortelje til og så er det på vidda før du veit ord av. Dei som har den visa at dei spør om alt er og truande til å fortelje alt. Det heng i hop det der. Det var det at ein måtte passe på heile tida, dei skulle helst vere usynlege desse karane og det var ikkje alltid så god sak. Agentane meinte at vi kunne då berre låse av, men her brukte vi ikkje å låse dørene korkje dag eller natt. Det var ikkje skikken her og det ville folk legge merke til og undrast på. Det folk undrast på det vert lettare omsnakka enn det dei veit, og veit dei skal teie om. Fyrste gongen dei kom då var dei her i 8 månader. På seinvåren og sommaren flytte dei til skogs, det var meir folk som for og rak her då, så ein måtte vere forsiktig», fortalde Isak.

Agentane kom ikkje direkte hit, dei hadde vore innom andre stader og andre kontaktar og det drog dei med seg slik at nettet heile tida vart utvida og fleire og fleire visste om at det var noko om gjekk føre seg. Det er ikkje til å unngå og alle hadde meir og mindre sin måte å gjere ting på.
«Det var stor skilnad på to som han Martin Domben og han Saron Karstensen i Batalden. Begge gjorde ein stor innsats, men der Karstensen var systematisk, forsiktig og målretta var Domben impulsiv, dumdristig og ikkje alltid god å kome til rettes med. Han var meir av den sjølvhevdande våpentransportøren, den risikovillige eventyraren. Dei har eigenskapar ein treng dei óg. Det er med dette som med mangt anna. Det er mangfaldet av eigenskapar som gjev styrkje», sa Ragnar Ulstein i ein samtale eg hadde med han.

I Botnane var det mange som var involvert. Der låg gardane tettare. Der var det Thorbjørn Øvrebotten og sonen Arne Isak hadde mest kontakt med. Dei hadde óg kome bort i dette arbeide med ein slump. Så spann det på seg. Når det var veit ein ikkje sikkert. Når nye folk kom over, anten det var frå Shetland eller Sverige, vart dei grundig forhøyrde for å skilje ut agentar og andre tvilsame element, men óg for å få kartlagt miljøa heime så dei på andre sida havet fekk fort greie på kven og kvar det va litande og villige folk. Det var ikkje alltid det same, men i dette høve var det heil ved.

Frå Botnane gjekk kontaktene vidare inn til Nordgulen og Svelgen der Ragnvald Rise var ein viktig kontakt til dei gruppene som låg der, og over til Ålfoten og Davik. Dei som kom vestfrå kunne i somme høve vere vel så uforsiktige med unødige opplysingar. Isak fortalde: »Ein gong, det var ute i Domba, måtte eg berre gå ut for då var der nokon frå ein båt som hadde vore opp i Sula som fortalde om kven dei hadde vore i kontakt med. Det var slikt som korkje eg, eller andre her, trong å vite noko om», sa Isak Bredvik og heldt fram:.

«Dei i Botnane hadde tidlegare kontakt ut dit, eg var skysskar ut dit nokre gonger for Thorbjørn og Arne. Der ute hos han Martin i Domba. Der var det som om det var eit ikkje okkupert område. Der sto framandt utstyr og utrusting mitt på stovegolvet. Agentane óg hadde som ein annan tone der. Det var ikkje berre radioagentar som var på ferde. Det var óg folk som hadde reine sabotasjeoppdrag, dreiv med instruksjon og våpenopplæring, samt mekle fred i intern strid i motstandsgrupper. Slikt tek ein seg tid til om der er krig aldri så mykje. Det er ikkje alltid det dei saktmodige som utgjer fleirtalet i slike grupper».

Opna ikkje døra for kven som helst

Den 7. september 1944 sto ubåtjagarane Hitra og Hessa inn Fåfjorden med to einmanns ubåtar og fire Linge-karar ombord: Fredrik Kayser, Kristian Fjell, Severin Synnes og Armand Tønnesen. Oppdraget var å sprenge skip på Måløy hamn. Dei tok land på Gangsøy og så langt var alt vel. Så gjekk alt gale då dei vart tekne for å vere tyske sauetjuvar og melde til lensmannen i Davik, Alf Rosenlund. Han måtte melde vidare til tyske myndigheiter. Då dei på Gangsøy oppdagar at det var folk vestfrå, var det for seint å reversere prosessen og agentane måtte komme seg av garde. Det vert dramatisk med tyskarane etter seg. Dei skjøna fort kva dette var slags folk.

Den 15. september var dei framme i Øvrebotten, hjå han Thorbjørn, men han ville ikkje vite av dei. Det var ikkje å opne døra for kven som helst. Dei kunne vere provokatørar. Denne reaksjonen fortel at han ikkje var nokon næming i illegalitet. Det er etter boka. Men då Kayser kan fortelje kva oppskrifta på ripsvinen hans er losnar det så pass at Thorbjørn spør om han kan nemne namnet på førarane av dei tre ubåtjagarane Hitra, Hessa og Vigra?  Kayser svara rett: Hildesheim, Salen og Larsen. Då må det vere ekte vare og agentane kjem i hus og vert stelt med på beste vis. Så går det melding hit til Isak om han har kontakter som kan få sendt melding om at dei fire må hentast? Isak svarar ikkje noko på det, men han går med på å hente dei i Botnane og frakte dei ut i Domba.

Same kvelden hentar Isak dei med båten sin og skyssar dei ut. Her er kjeldene noko usams om det er Isak eller Martin som tek turen, men det er mest rimeleg at det er Isak. Det var ikkje berre skipstrafikk som vart rapportert. Det var viktig i andre samanhengar som transport av flyktningar, laster med forsyningar og nye mannskap. Små hjul i det veldige krigsmaskineriet. Her som elles er det summen av det ikkje avgjerande som er avgjerande.

Den fyrste tida i 1944 helt radioagentane Svardal og Persen for det meste til i løa. Seinare flytte dei opp i skora. Det var ein god stad for utsyn, men ikkje for retrett. Det var bygd hytte der. Kassane for proviant og utstyr utgjorde veggane. Med seg i dette arbeidet hadde dei Magnus Uren, han var snikkar og hytta vart kamuflert så godt som råd. Det var trongt og det var kaldt, ein måtte vere varsam med lys og varme, så det var ingen triveleg stad. Det var naudsynt å komme ned til folk, ikkje berre for informasjon og kontakt, men óg for å få kome i hus. Ut på våren 1945 vart det tydeleg at tyskarane la vinn på å få peila inn den illegale radiotrafikken. Per Indrehus, i Hovden, fortalde at peilarane frå ein av båtane dei brukte hadde gått i land der med utstyr. Medan dei var der fekk dei utslag rett over taket på hovudhuset. Det vart eit svare styr. Maskingevær i stilling, fullvæpna ransaking frå kjellar til møne. Men der var ingen sendar. Dette skulle ha hendt to, tre dagar før Roskastasjonen vart teken.

Isak Bredvik var grandonkel til Rune Fromreide som tok med interesserte dit Roskastasjonen låg.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Det hende berre nokre få dagar før agentane skulle returnere til England. Isak hadde åtvara om at no tykte han desse båtane som dreiv peiling var noko nærsøkne, men Svardal heldt fram som før. Tyskarane var rimeleg sikre på i kva område sendaren var, men dei trudde at den måtte vere aust med Husefestvatnet. Det var folk i land og leita og dei hadde vore sett. Lenger sør i bygda hadde ein merka seg at: Det er folk i markene. Ein som hadde vore stad å henta brennetorv hadde vorte vár folk der ingen skulle ha ærend på denne årsens tid og tenkt at det kunne vere einkvan som var på tjuvjakt. Eller at det var eit kvart anna som gjekk føre seg lenger nord i bygda.

På vinteren 44 gjekk der far frå ned med saga i Nore vågen og opp i skogen frå Vasskreken, kven hadde fare der og gått nattestid? Det var Daniel Hjertenes og sonen Dagfinn, på Florø, som nytta den ruta når dei skulle ha kontakt nordover. Dei var i familie med Solbergarane og om dei la båten opp under saga hans Simon så var det råd å forklare. Men nett det mysteriet fekk ikkje si løysing før ved eit slumpehøve på 1960-talet.

Her er det litt ulike versjonar: Ein går ut på at staden (Roska) vart lokalisert den eine dagen og teken i ein samordna aksjon neste dag. Det var no tydeleg for alle kva veg det bar med krigen, men det gjorde ikkje at okkupasjonsmakta på nokon måte slakna av. Den tyske militærestrukturen var sterk. Øverstkommanderande for Vestlandet, admiral Otto von Schrader, heldt kommandolinene strame til siste slutt. I dei siste krigsåra hadde det illegale nettverket, eller rettare sagt nettverka auka på; Heimefronten, Milorg, den militære delen. Det som var her var bygd kring radiostasjonane og agentar av ymse slag, var under SOE (Special Operations Executive) og XU som dreiv med etteretning og infiltrasjon

Opp i det her skulle det drivast våpentrening, skrivast og sendast ut illegale aviser, bøtast klede, setje poteter og kokast komlegryter. På papiret er dette greit og ryddig, men i praksis flyt det eine over i det andre der dei same personar kunne ha fleire roller og vere kontakt for radioagentar og soldatar på kommandooppdrag. Dei same stelte óg med flyktningetrafikk, mottak og distribusjon av våpen. Dette vart stort sett drive av amatørar som hadde snåva bort i det. Mot seg hadde dei eit profesjonelt kontraverk i det norske Statspolitiet, underlagt Minister Jonas Lie og Karl Alfred Nicolay Marthinsen. Gestapo og Abwer, frå 1944 SD underlagt SS. Det var tidlegare Abwer-folk som hadde ansvaret for peilinga.

Det var rått parti

Tenk dykk Isak, Sigrun og Thorbjørn versus Jonas Li , admiral Canaris og Himmler. Det er unekteleg rått parti. At rollene i det illegale arbeide i røynda var så overflytande gjorde det óg sårbart. Rakna det ein stad drog det etter seg andre, difor fekk ein bylgjene av opprulling. Fekk dei tak i ein tråd i Solund så rekte dei fort tråden vidare inn gjennom Sogn og til Nordfjord. Då var det berre å komme seg unna så sant det var tid. Men då kunne dei, med dei rette kontaktane, vere tekne eller rømde. Då var det å gøyme seg så best ein kunne i utmarkene, eller få så mange fjordar og fjell mellom seg og heimstaden som råd var.

Då agentane på Roskastasjonen skulle attende til England var ei slik opprulling i gang. Kontaktmannen Martin Domben var teken, då var det mykje som stogga opp. Men  ettersøkinga etter radiosendaren stogga ikkje.

Det gjekk folk i land i Husefest og leita sørover. På Ura gjekk der nokon i land og tok seg nordover. Dei skal så og sei ha lukta seg fram til stasjonen, då dei kjende kaffilukt ute i marka. Så kom dei meir mannsterke att dagen etter. Det var opna eld og Svardal fall medan Persen vart teken til fange og teken ned hit til Breivika. Isak var på Dyrstad då han fekk telefon frå drengen sin, Magne Sørbotten, om kva som hadde hent.

Isak hadde høve til å komme seg bort, men han reiser likevel heim. «Eg kjende kor golvet seig under meg då eg fekk høyre kva som var hendt». Han visste at dei kom til å take han og kva som måtte vere i vente. Dei som var heime skulle ikkje stå med dette åleine. Ingen skal stå på hans plass. Heime er mor til Isak, systera Kristi, systerdottera Ingrid og ei tenestejente. «Du veit da er mykje som fere gjennom haue når det er slikt som står på. Eg visste ikkje kva dei kunne finne på om dei ikkje fekk tak i meg», fortalde Isak. Soldatane hadde oppført seg etter situasjonen pynteleg. Det var ikkje andre enn Fredrik Persen som hadde lidd noko overlast. Isak vart teken fyrst til Florø og så til Bergen. Der sat han i to månadar fram til freden kom.

Folk er redde, det er ikkje ufarleg å hjelpe

Sigrun Solberg trudde at agentane var reiste, for sist ho var oppe var alt pakka og klart. Ho fekk greie på kva som var hent då ho var sta og henta posten i Seljestokken. Der viste dei berre at «dei skulle ha teke noken engelskmenn opp i Breiviksmarka». Då viste ho kva som var ventande. Ho får varsla foreldra Simon og Gunnhild. Då Sonja (Gestapo-båten ) kjem så får dei ikkje lagt til lands. Dei må setje ut båt. Det gjer at ho har tid å komme seg ovanom bøgarden og inn i skogen. Ho høyre kor dei romstere inne i huset. Då dei ikkje finn den dei søkjer etter fer dei att.

Når det er mørkt kjem ho seg inn og får nokre ord med foreldra, og hentar gummistøvlane sine. Det er styggevêr ute med regn og vind. Ho ligg ute natta over og kjem seg ut til Husefest og får med seg noko mat før ho fer til skogs att. Folk er redde, det er ikkje ufarleg å gje hjelp til slike. Ho vert liggande ute i to døgn til ho kjem under tak på Kvia. Derifrå vert det teke kontakt med Gustav Gjelsvik i Pusavika, han seier seg villig til å frakte henne vidare inn i Norddalsfjorden der ho har slekt.

Kvifor Gustav Gjelsvik vart vald til kontakt veit eg ikkje, men eg veit at far min (Paul Urdal) og Gustav Gjelsvik ikkje kunne fordra kvarandre, og det var både eit før- og etterkrigsfenomen. Krig kan setje mange omsyn til sides. Årsak for meg ukjent. Men på Klauestølen hjå Magnus Kleiven låg det folk i dekning som var innkalla til arbeidsteneste og folk i Pusavika var kan hende knytt opp mot det på eit slags vis? Det biletet syner i så måte det vidsveimde nettet, som utgjorde den illegale motstanden i det okkuperte landet og kva folk var villige til å risikere. Og kvifor? Eg trur fordi dei kjende seg forplikta andsynes kvarandre. Kom der nokon som trong hjelp så var du forplikta. Det var fredstidsmoral og skikk som folk tok med seg gjennom ein krig. Og som han Isak ein gong sa: «Den viktigaste striden var den for ikkje å verte lik fienden». Nordahl Grieg skreiv i diktet Sjømannen:

Kjenner du frihetens ansikt?
Nærm deg og du skal se:
det er et dødninge-hode.
Skremmes du bort av det?

Historia held oftast med vinnaren

Det kan sikkert verke underleg at dei tyske stridskreftene var så vidt velfungerande til siste slutt. Militære operasjonar heldt fram i Matre-fjella like til 3. mai då Bjørn West trekte seg attende.

Det var ein okkupasjonsstyrke på over 280.000 mann frå Lyngen til Lindesnes. Om den ikkje hadde same stridskraft så var den velorganisert og administrert med alle kommandoliner i orden. Det gjorde sitt til at ein fekk ein roleg og velordna kapitulasjon. Når ordren kom vart den følgd.

Om vi skulle tenkje kontrafaktisk. Om krigen hadde fått eit anna utfall. Ville ein då ha samlast her i tunet i Breivika 80 år seinare for å minnast nokon? Kva omtale ville dei i så høve fått desse som gjorde motstand? Dei som hjelpte framande agentar som dreiv spionasje, sabotasje og våpentrening? Okkupasjonsmakta og NS-styret kalla dei terroristar. Hadde utfallet av krigen vore eit anna enn det som vart. Kva hadde vi kalla dei då? Politiske galningar, ansvarslause ekstremistar, som sette seg sjølv og sine sambygdingar i største fåre? Det er verd ein tanke i høve til kva vi i vår samtid kallar andre stridande folk. Historia er ingen nøytral dommar. Ho held oftast med vinnaren.

/av
,

Vairert landskap og flott utsikt!

Les meir
/av
, ,

Den fyrste som flaug over Atlanteren

I år er det 90 år sidan Thor Solberg, frå Solberg, rett sør om Seljestokken, kryssa havet frå New York og landa i Bergen. Fredag 16. august 1935 flaug han siste etappe frå Tórshavn på Færøyane over Nordsjøen til Bergen. Turen tok fire og ein halv time gjennom tette skyer, og med eit radiosamband som svikta. Men Thor hadde trua, og fann vegen heim til gamlelandet.

Flyet til Thor Solberg ankra opp framfor heimegarden på Solberg, dagen etter at han landa i Bergen, etter å ha floge frå Amerika til Noreg.

Saman med radiotelegrafist Paul Oscanyon flaug han innover Øygarden og Askøy og eit stykke opp i Bergensdalen før han snudde utover igjen mot Sandviken. Der var det så svart av folk og båtar at han måtte heilt ut til Storemøllen for å lande med sjøflyet sitt der. Heile Bergen og sju av brørne var møtte fram. Men her var også kringkasting og aviser og New York Times, som hadde dekka turen heile vegen frå Brooklyn, over Grønland og Island, og heile vegen til det norske Vestlandet.

Neste dag flaug han opp til Solberg og Årebrot for å ta ein sving over Hovden og Batalden med foreldra om bord. Det må ha vore litt av eit syn!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mora Gunhild fotografert på sin fyrste flytur. 

 

 

 

I boka om flygarhelten, som kom på Samlaget i 2013, kan ein lese meir inngåande om bragdene til Thor frå Solberg. I denne omgang får du eit kort riss av det som truleg er den største folkehelten langs våre strender i nyare tid.

Gamle-Thor i Husefest

Thor Solberg vart fødd 28. mars 1893 som barn nummer fire på garden Solberg ved Seljestokken. Etter Thor kom det fleire søsken, og flokken blei etter kvart til 11 jenter og gutar. Mellom desse var også søstera Sigrun som blei krigshelt, og står framfor Florø kyrkje saman med motstandsmennene Atle Svardal og Dagfinn Ulriksen. Om ungane på Solberg blei det sagt at dei var både kvikke og gåverike.

 

 

Thor Solberg fotografert av Knut Vang i Brooklyn, New York.

Vågemotet fekk dei inn med morsmjølka. Skal ein forstå kva som dreiv Thor, og fekk han til å krysse Atlanterhavet i open cockpit med ei enkel skinnhue mot kulda, kan morfaren vere eit greitt utgangspunkt. Morfar og mormor var Thor Hansen Ytre-Vigene og Kristi Larsdatter frå Kvinnherad i Hardanger. Dei kom til Sunnfjord fordi gamle-Thor hadde tatt seg hyre som notbas for det Stavanger-baserte handelshuset Køhler som dreiv med sild.

Då Køhler gjekk over ende kjøpte gamle-Thor eit stort område nord for Florø av konkursbuet. Han slo seg ned i Husefest, og familien tok etternamnet etter staden dei var komne til. Her vaks mor til flygarhelten opp. Då alle onklane og tantene til Thor var gamle nok, fekk to av onklane bruk i Husefest, onkelen Kristoffer fekk Seljestokken, og mora Gunhild fekk Solberg. På denne tida gifta mora seg med faren, Simon Ludvigsen, frå Solheim i Nordalsfjord.

 

Huset på Solberg der Thor vaks opp i lag med ti sysken.

Morfaren i Husefest var ei drivande kraft, og hadde lang erfaring som notbas. Vesle Thor fekk med seg humoren frå dette barndomsriket, men også rikeleg av den protestantiske arbeidsmoralen. At han hadde kontroll på nervane treng ingen lure på når ein ser kva vågestykke han etterkvart skulle utføre som flygar. Samtidig var han så glad i familien at det grensa til det sentimentale, blir det sagt.

Mytemakaren

Då Thor var 14 år gamal reiste han til Florø for å arbeide i rammforretninga til broren Ludvig. Men det gjekk ikkje lange tida før ferda gjekk vidare til Bergen, og ein annan bror der. Thor starta då eigen rammeforretning i Nikolaikirkeallmenningen, og blei involvert i Sunnfjordlaget i byen.

Der møtte han Ingeleiv Marie Hille som han gifta seg med. Ho var dotter av Andreas Jensen Nødset frå Bremanger, og hadde ei mor som heitte Martha. Det var på denne tida Thor køyrde motorsykkel heilt til Berlin fordi han ville lære å fly. Så seier han sjølv at han trefte polarhelten Roald Amundsen på båten mellom Stavanger og Bergen, og at det var Amundsen som inspirerte han til å krysse Atlanterhavet i lufta. Desse opplysningane har det ikkje vore mogleg å verifisere, men Thor seier dette i fleire intervju med NRK mellom anna.

Tok Amerikabåten frå Skolten

Vi er no komne fram til 1925, og Thor tar Amerikabåten til New York. Det må ha vore eit syn for han å stå på dekk og sjå Fridomsgudinna på Liberty Island ved innseglinga til New York. Likevel var ikkje alt glede og forventning, for turen vestover kosta han ekteskapet med Ingeleiv.

 

I USA slo han seg ned i den norske kolonien i Brooklyn, og starta rammeforretning der. Her kom han raskt inn i det legendariske flygarmiljøet på Floyd Bennett Field. Der blei han kjend med folk som Charles Lindbergh (New York – Paris), Jimmie Mattern (første rundt jorda), Amelia Earhart (første kvinne over Atlanterhavet) – og den eksentriske millionæren Howard Hughes som det er laga film om med Leonardo DiCaprio i hovudrolla.

Det finst eit filmopptak med Thor der han flyr over Manhattan på 1920-talet. Filmen heiter «Glimt fra New York og den norske koloni». Vi ser han cruise over Chrysler-bygningen og Empire State Building som var heilt nybygd på denne tida. Seinare fortalte han at flymotorane var så dårlege den gongen at han heile tida måtte sjå etter ein plass å gå ned dersom motoren stoppa i høgdene over skyskraparane.

Det er nesten surrealistisk å sjå opptaka der småbrukarsonen frå Solberg svevar over det nye Jerusalem mot ei framtida der alt er mogleg!

Fleire forsøk

Men alt gjekk ikkje som han hadde tenkt. Første gong han forsøkte å krysse havet krasjlanda han på Newfoundland. Andre gongen var det trøbbel med økonomien, og det beste han klarte å få tak i var eit utrangert bombefly som var bestilt av luftforsvaret i Sør-Amerika. Her hjelpte brørne hans i Bergen med dei siste kronene slik at han fekk hand om denne vaklevorne maskina. Men motoren på flyet var ikkje som han skulle, og avgangen drog ut i tid. Dermed måtte han gje opp også dette forsøket. Tredje forsøk gjekk heller ikkje så bra fordi lasta var ujamn og flyet for Tail-Heavy, som New York Times uttrykte det. Men no hadde Thor fått tak i sjøflyet som han skulle krysse havet med, og som i dag står utstilt på Norsk Teknisk Museum i Oslo. Dette flyet døypte han Leif Eiriksson etter vikingen som oppdaga Amerika. Han hadde sans for marknadsføring, det er sikkert.

I dag står flyet Leif Eiriksson utstilt på Norsk Teknisk Museum i Oslo.

I Brooklyn møtte han norskamerikanske Ingerid Swensen som var fødd i Illinois, og hadde far frå Goa i Rogaland. Etter at dei gifta seg i City Hall på Joralemon Street blei Thor amerikanske statsborgar.

Kryssinga over Atlanterhavet

Og korleis gjekk det med draumen om å fly Atlanteren? Sommaren 1935 var han klar igjen. Thor var blitt 42 år gamal, og skulle endeleg realisere draumen han hadde levd med i nesten 20 år. Første strekket var frå New York til Newfoundland. Tre flyturar med stopp for å fylle drivstoff. Vêret var vekslande og flybensinen var ikkje på plass i alle depota, men Thor løyste brasane!

I reiseskildringa med «Norge som mål» skriv han at dei kryssa Davisstredet mot Grønland i tjukk skodde. Nokre timar etter avgang streika radiosambandet, og det magnetiske kompasset tok kvelden. Men då kom orda frå Amundsen til han; «nøye planlegging og ei fast tru vil få deg trygt fram.» Thor steig til 15.000 fot der han kom ut i det «reneste solskinn» over skodda, som han skriv. Langt om lenge kom dei fram til Julianehaab der dei klarte å lande på hamna som var full av is.

Deretter flaug dei opp langs austkysten før dei kryssa over Danmarksundet til Island. Nesten kryssing var til Reykjavik, og deretter til Tórshavn på Færøyane før dei tok sjarmøretappen over Nordsjøen til Bergen.

Ruta som Thor Solberg flaug i 1935. 

Krigen og nytt ekteskap

Med ekteskapet gjekk det dårleg. Kona Ingerid bad om skilsmisse fordi Thor aldri var heime. Men det plaga han ikkje for han elska å fly. Under krigen gifta han seg for tredje gong med ei kvinne han møtte i Rockefeller Center på Manhattan der han då hadde kontor.

Lorraine Phyllis Sturdevant kom frå det norske Amerika i St. Paul Minnesota. Thor skulle få tre barn med henne, ein gut og to jenter. På denne tida kjøpte han eit stykke land i New Jersey der arvingane framleis driv Thor Solberg Airport, og den største ballongfestivalen i USA. Det formelle namnet på flyplassen er Solberg–Hunterdon Airport. Eigedomen ligg i Readington, sør for New York.

Og han var instruktør for det amerikanske luftforsvaret under krigen. Thor seier sjølv at han lærte opp fleire tusen amerikanske pilotar i løpet av desse åra.

Jarlsberg, New Jersey og havari i Hardanger

Heime i gamle Noreg var han også, i eit evig kav. Han reiste tur etter tur over Atlanterhavet som passasjer på ei av dei mange maskinene til SAS som no gjekk fast langs den nordlege ruta som Thor sjølv hadde floge. Og han kjende folk over alt, som Wiggo Widerøe, skipsreiar Ludvig G. Braathen (grunnleggaren av Braathens S·A·F·E), og Bernt Balchen som må reknast som den største norske flygaren gjennom tidene. Balchen var oberst i det amerikanske luftforsvaret, og er gravlagd på den amerikanske æreskyrkjegarden, Arlington, i Washington D. C.

 

Statuen av Thor Solberg ved Florø lufthamn.

Men Thor ville vidare. Etter krigen kjøpte han difor Jarlsberg flyplass ved Tønsberg med tanke på transport av alle kvalfangarane som skulle til og frå Antarktisk. Plassen ligg på slettelandet nedanfor herregarden til grev Wedel Jarlsberg. Her skipa han ein flyskule der han utdanna norske pilotar som seinare fekk seg arbeid i SAS, Braathens og Widerøe. Flyplassen er framleis i familien si eige.

Og Thor overlevde fleire flykrasj her heime som det vil føre for langt å kome inn på i denne omgang. Etter eit av desse havaria, som var i Hardanger, låg han lenge på sjukehus i Bergen. Etter at han var utskriven frå sjukehuset utvikla han ein hakkete måte å gå på, og han sleit med smerter i åra etterpå. Men det gjekk aldri utover humøret.

Gravlagd i Florø

Hausten 1966 blei han dårleg i Bergen etter å ha hangla nokre år. Etter ein operasjon på Haukeland fortalde legane at dei ikkje kunne gjere meir for han. Vinteren 1967 døyr han på Somerset Hospital i New Jersey med den næraste familien ved sjukesenga. Fordi han ville heim igjen til gamlelandet blei han gravlagd på kyrkjegarden i Florø saman med foreldra Simon og Gunhild. Etterkvart blei også kona Lorraine gravlagd der, og søstera Sigrun.

Nokre år etter blir Thor frå Solberg innskriven i Aviation Hall of Fame and Museum of New Jersey. På Norsk Luftartsmuseum i Bodø står det ei byste av han, og framfor flyplassen i Florø står det ein statue. Flyet han kryssa storhavet med er utstilt på Norsk Teknisk Museum i Oslo.

Meir enn ein million nordmenn tok båten til Amerika frå 1825 til 1925, og i år markerer vi at det er 200 år sidan kvekaren Cleng Peerson organiserte den første overfarten. Thor Solberg frå Årebrot var den første som flaug heim igjen. Laurdag 16. august er det 90 år sidan han og radiotelegrafist Paul Oscanyon landa i Bergen etter ei dramatisk reise frå den nye til den gamle verda. Det er ein prestasjon som framleis inspirerer.

Tekst: Dag H. Nestegard, juli 2025.
Nestegard har også skrive boka «Atlanterhavsflygaren Thor Solberg – ei røvarhistorie«, som kom ut på Det Norske Samlaget i 2013.

 

/av
,

Sendebrettbana er ein suksess

– Vi er positivt overraska over bruken av sendebrettbana i Botnane. I påska var det eit titals brukarar kvar dag, og ein dag med turnering, seier Rune Nordbotten. – Teknisk sett er bana kåra til ei av dei beste sendebrettbanane i Sogn og Fjordane, men vi ser at det er mykje vi kan gjere betre, legg Fredrik Espedal til. Han syner til det folk skriv på UDisc appen for bana. Svigerfar og svigerson har eit skikkeleg fellesprosjekt å brenne for i denne bana, saman med dotter/ektefelle Bolette Nordbotten Espedal.  Dei var primus motor, og bygdefolk var med og fekk på plass dei tunge rampane for utkast påska 2023.

Rune Nordbotten orienterer tilreisande om bana tidleg i vår. Foto: Ingeborg Sol Fure.

Botnane sendebrettbane har vore i drift sidan juli 2023, med årlege turneringar i påska og  Bygdehelga Botnane-Årebrot i juli. Det er tilreisande og folk på besøk i bygda som brukar bana, men ho er førebels lite brukt av dei fastbuande. – Det er mange par som går bana, og guteflokkar som kjem hit bil. Og folk som har hytte i området. Frå Kalvåg og Bremanger vert det tidvis sett opp båtskyss inn til Botnane for å bruke bana, fortel Rune Nordbotten.

Interessa for å spele diskgolf, på norsk sendebrett, har nærmast eksplodert dei seinare åra. Nokon legg opp ferien sin etter kvar det er banar. Kanskje starta det under koronaen, slik som for Bolette og Fredrik? Dei flytta til Botnane i fjor sommar og då var sendebrettbana alt på plass. Og faste feriefolk fortel at det er lettare å få med seg ungdommar på ferie hit fordi her er noko å gjere på.

– På nettsida kan eg sjå statistikk for til dømes kor langt folk har reist for å bruke bana. Når appen syner 137 unike spelarar, og dei har med seg familie eller vener, kan vi gange med fire i snitt, og det vert 500 ulike brukarar. Statistikken syner at det er gått 1,5 mill. skritt på denne bana, fortel Fredrik Espedal entusiastisk. Han drøymer om å få til ei turnering mellom banane i Sogn og Fjordane, ein «tour» Måløy, Botnane, Florø, Naustdal, Flekke og Solund. Og no vert det også laga bane i Førde. Fredrik drøymer om å få NM til Botnane. – Det er lov å drøyme, seier Rune.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ei utfordrande bane der sendebrettet må mellom tre og kan også  hamne oppi eit tre. Foto: Ingeborg Sol Fure

Skryt av bana

55 personar har gjeve karakter til bana i Botnane, og litt fleire enn ti har gjeve ei skriftleg melding. Her er nokre døme:

– Flott bane i vakre omgivelser.

– En teknisk bane. En gøy bane. En bane som det har blitt brukt tid på.

– Fine utkast og fin natur. Krevende vindforhold, en av de bedre banene i Norge.

– Nydelig bane, med korte tekniske hull. God variasjon, flotte tee pads. Merk at det kan bli ganske bløtt etter perioder med regn.   

Sendebrettbana i Botnane har 12 korger og 20 utkast. Ei korg på kvart utkast er standard om det skal vere konkurranse. – Det bør også vere meir variasjon i lengda på kasta. I dag er her nokre korger som er knytte til tre utkast, i tillegg til banar som kryssar kvarandre. Det er ikkje noko stort problem i Botnane, men skal ein ha turnering må det vere i orden. Det er planlagt ei ny turneringsløype med 10 nye lengre hol dei komande åra, seier Fredrik Espedal. Den korte løypa ligg i skogen bak grendahuset i Botnane og tek 30 minutt. Den lengste løypa tek om lag to timar og går vidare over elva søraust om grendahuset og utover mot fylkesvegen gjennom bygda.

Bana ligg i eit gamalt kulturbeite der det før beita sauer og kyr, no er det hjorten som rår grunnen. Foto: Ingeborg Sol Fure. 

Betal gjerne til 82 21 71

– Vi har nyleg oppgradert bana med eit sett innerkjetting i kvar korg. Det vil seie at korga fangar sendebrettet betre og hindrar at du kastar rett gjennom. Vi har også laga til fleire vegvisarskilt frå korg til korg, så no kan du gå ruta utan å bruke appen, fortel Fredrik Espedal. Han tykkjer bana er finast om våren, men det er mest om sommaren folk har fri og høve til å fare rundt og spele. Førebels er det få som betalar for bruken av bana. Det kan ein gjere med å vipse eit fritt beløp til  Vipps 82 21 71 og merke innbetalinga «Sendebrettbana». Det er Botnane og Årebrot grendalag som har bygt bana og held ho ved like med hjelp av familien Nordbotten/Espedal. Det er viktig at dei som ferdast på bana tek med seg boksar, flasker og anna avfall heimatt, slik at folk og dyr ikkje vert skada av slikt i naturen.

 

Fredrik Espedal og Rune Nordbotten påska 2023, då det var dugnad på bana. Foto: Magni Øvrebotten.

 

Tekst: Magni Øvrebotten 21. mai 2025.

 

 

 

/av
,

Møte med Gestapo

«Kvar dag sidan» heiter utstillinga på Gestapomuseet i Bergen om barn og unge sitt møte med Gestapo på Vestlandet. Eitt av dei åtte døma på slike møte er Oddbjørg Sørbotten (1928-2023) frå Botnane. Den dagen Roskastasjonen i Breivika fall i mars 1945 kom Gestapo på døra på leit etter far og bror hennar, og 16 år gamle Oddbjørg måtte vise rundt i huset med ein ladd pistol mellom skulderblada. 

Magnhild Sørbotten og Peder August Arntzen Sørbotten, dotter og dotterson til Oddbjørg, framfor plakaten som fortel om hennar møte med Gestapo 13. mars 1945. 

I utstillinga har kvar av dei åtte døma ein eigen plakat der historia deira vert fortalt. Oddbjørg er ei av tre kvinner som er med, og ho er ei av tre frå Sogn og Fjordane. Dei andre er frå Hordaland. Berre ein av dei åtte leve. Det er 93 år gamle Per Kvamme frå Granvin. Han var med på opninga av utstillinga på Gestapomuseet 17. juni, og fortalde om då han vart truga med pistol mot tinningen. Gestapo ville ha greie på kvar storebror hans, som var motstandsmann, var å finne. Per Kvamme var då 12 år. På opninga vart han intervjua av kurator for utstillinga Svein Arne Myhren Røyrvik.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skulestilen til Halvdan Øvrebotten er, det vi veit, den einaste skriftlege kjelda vi har frå ein som var med då alle menn i Botnane vart kommanderte ut til Breivika. 

 

På plakaten om Oddbjørg Sørbotten (f. Øvrebotten) vert også stilen til naboguten Halvdan Øvrebotten (1926-93) omtalt. Han var med då Gestapo kommanderte alle menn i Botnane til å vere med til Breivika og bere ned alt utstyret etter radiostasjonen Roska. Det er òg same dagen, 13. mars 1945, som tyskarane hadde skote Atle Svardal og mishandla Fredrik Persen stygt. Stilen er den einaste skriftlege augevitneskildringa frå ein som var med denne kvelden og natta. Halvdan Øvrebotten skreiv stilen etter krigen då han gjekk på Sunnfjord folkehøgskule i Førde. Heldigvis synte han stilen til tanta si, Magna Øvrebotten (1900-1992, mor til Oddbjørg). Ho spurde om å få skrive av stilen og tok vare på han, og takka vere det kan vi no lese om den dramatiske opplevinga. I samband med utstillinga «Kvar dag sidan» er det laga eit eige hefte med stilen som folk kan ta med seg for å lese. På plakaten er det QR-kode til heimesida til Botnane og Årebrot grendalag, www.Botnane.no, der begge historiene er å finne på sida for historikk.

I programhefte til utstillinga står det mellom anna: » Vitnemåla om brutaliteten er mange. Ein treng ikkje leite lenge. Historiene i utstillinga er valde ut mellom fleire. Dei dokumenterer og viser omfanget av det som hende då. Dei vonde minningane har i mange tilfelle sett sine mørke fargar på livet etterpå.  Valdsmakta nytta alle midlar og påførte meir enn skrubbsår og blåmerke. Samstundes er det som hende, berre ein del av det som i dei fleste tilfelle har vore lange menneskeliv fylde av mange andre dagar. Livet er også godt.

Men minneforteljinga peikar òg fram mot notida, til det som skjer i dag, andre stader kring oss. Det er mange born og unge som no går gjennom det same som eldre vestlandske  kvinner og menn fortel om som vonde barndomsminne».

Utstillinga blir ståande på Gestapomuseet i Bergen til august 2026 og det går an å tinge seg omvising. Ho skal brukast i eit nytt undervisingstilbod for elevar i ungdomsskulen og den vidaregåande skulen, og vil utfylle det alt eksisterande tilbodet Gestapomuseet og Stiftelsen Lenken tilbyr over 3000 elevar. Det er historiebasert undervising som har som mål å løfta menneskeverdet, byggja fred og sikra demokratiet ved å bidra til å skape unge, engasjerte og aktive medborgarar, heiter det i programhefte for «Kvar dag sidan».

Tekst og bilete: Magni Øvrebotten 18. juni 2025.
For ordens skuld må eg opplyse at Oddbjørg Sørbotten var farsyster mi.

/av
, ,

Bygdehelga 11-13.juli 2025

/av