Norsk Barneblad kom fyrste gong ut i 1887, og er truleg det eldste eksisterande bladet for barn i verda. 11 utgåver i året, og i desember med julehefta Juletre og Smørbukk. Norsk Barneblad er redigert på nynorsk. 

Atle Faye minnest attende til då han var ti år og førebuingane til jul, både heime i Vikja og på Årebrot skule. Adventstaken hugsar han slik: Vi har laga den av ein trestubb. Pynta med mose, konglar og granbar som vi fann over håjen bak skulehuset. Bora hol, slik at det er plass til fire lys. Lilla, fargen for advent.

A D V E N T

1971. Desember og måndag etter fyrste søndag i advent. Ei stutt versopplesing, eitt lys i staken blir tent, så syng vi. Det er sju ungar i skulestova, frå yngst til eldst, 1. til 6. klasse. Pluss den nye læraren. Han er frå Bergen og bur inne på lærarrommet. Søv oppe på loftet.

Med advent kan også eska med julepynt hentast fram. Vi sjekkar nøye kva som er teke vare på frå i fjor og om dei skjøre glaskulene framleis er heile. Glitter, flagg, englar, bjøller og kreppapir. Og nissemasker!

I dei korte vekene som ligg framfor oss skal det klippast strimlar av farga papir, brettast til korger og lagast lange lekkjer. Juletreet skal stå midt i skulestova, der det til vanleg står pultar.

Men ikkje berre julepynt, rullar med kreppapir blir omstendeleg omforma til dukar. To små fingrar held fast ytst på kreppapiret, frå den andre handa ein finger som gnir papiret inn mellom, slik at det langs kanten vert forma til ein svingande bord.

Det skal bydast inn til fest for folk frå to bygder. Året før har skulane på Årebrot og Nærøya blitt slegne saman. Nærøya har overtaket, dei er fire, vi frå Årebrot er tre.

Nokre av oss sit oppe på loftet, på rommet som er skulebibliotek. Her likar eg meg. Det luktar bøker og papir, og det tikkar svakt i panelomnen på veggen i det den slår seg av og på.

Vi blar i dei innbundne årgangane av Norsk Barneblad, finn små historier og stubbar om jul og livet i bygdene. Diskuterer, skriv av vitsar og plukkar ut gåter og spørsmål som vi kan bruke til ein konkurranse på festen. – No må vi øve, seier Kjell. Ein skikkeleg juletrefest skal ha eit kunstnarleg innslag.

Vi er tilbake i skulestova der læraren har valt ut ein sketsj om vegarbeid, svært tidsaktuelt ettersom dette er eitt av dei få åra der fylke eller kommune gjev ein liten slump pengar slik at det kan kome veg fram til nok eit hus langs den langstrekte stranda.

Det er arbeidarane i Statens vegvesen som skal parodierast. Skulegolvet blir omforma til scene, og den viktigaste rekvisitten er ein stor spade. På rollelista står oppsynsmann og nokre vegarbeidarar. Eg har fått tildelt ei lita birolle. Skal stå litt på sidelinja som anleggsslusk.

– Du kan godt ruske godt til i luggen, fint at du har litt langt hår, seier Kjell. Signalet vert raskt oppfatta, rolla skal være truverdig. Men samtidig har eg fått ein ny idé, ein veldig god idé!

 

Årebrot skule 1971–72. Gjengen som laga til juletrefest. Frå venstre etter alder; 1. klasse: Bjørn Hatlem, 2. klasse: Gerd Bareksten, 4. klasse: Atle Faye, 5. klasse: Unni Bareksten og Randi Hatlem, 6. klasse: Venche Faye, Knut Hovden og Astrid Bareksten. Fotograf og lærar: Kjell Lillestøl

J U L E R I T U A L

Heime på Vikja er det også adventstid. Huset blir rundvaska og det går føre seg storproduksjon av julekaker. Sandkake, berlinarkrans og sirupssnipp med mandel. Delfiakake og hjortetakk. Minst sju slag før mamma kan seie seg nøgd. Luktene gir oss ungane vatn i munn. Vi får smake ein av slaget før godsakene blir forsegla i boksar. Brått vart dagane fram mot julekvelden lange.

Men det er ikkje berre hus og bestikk som skal vere nypussa og skine til jul. Ritualet omfattar også oss ungane. Mamma passar alltid godt på at vi ser skikkelege ut. Ulike klede for skule, heim og helg. Men diverre er det også tid for noko langt verre. Den årlege juleklippen, ein seanse eg hatar!

Pappa hentar då fram regnfrakken til mamma, snur den opp ned, trer splitten bak inn frå nakken langs halsen og festar under haka med ei nål, lik kappen dei profesjonelle frisørane danderer før lokkane skal falle.

Fram med nyslipt saks og ei klippemaskin han eit par år tidlegare kjøpte brukt av frisøren på Florøyna. Eit manuelt muskedunder som sakte gneg seg oppover nakken og legg draumane om langt hår i grus.

For det er langt hår popikona har. Donny Osmund syng ikkje “Puppy Love” med snauklipt skalle. Dei store stjernene har alle langt hår, det har eg sett både på fjernsynet og i Det Nye!

Gamle Årebrot skule frå 1909. Der var det skule fram til det kom ny skule på Årebrot i 1985.

– Læraren seier eg må ha langt ruskete hår, det høyrer med i rolla!

Først måpande ansikt. Kafornåke? Læraren? – Ja, vi skal ha skodespel!

Endå det er strengt forbode å fortelje noko om kva som skal skje på festen må eg lette litt på sløret og seier at eg skal ha ei viktig rolle. Og eg utbasunerer at øvingane har kome langt og at læraren har sagt at eg ikkje må klippe meg.

Til mi store overrasking gjev argumentet inntrykk. Læraren er nemleg ikkje nokon kven som helst for folk i bygda vår. Det ser ut til at eg er redda!

I skulestova glir etterkvart det meste på plass. Ettersom vi øver blir vi stadig tryggare på rollene i skodespelet. Til festen har vi også fått tildelt andre oppgåver. Eit viktig ansvar er å stå for marknadsføringa slik at det kjem publikum. Oppgåva er å lage plakat om tid og stad, og få plakaten opp på døra som går ned til passasjerrommet på Skule Jarl.

Plakatjobben går ikkje til meg, eg skriv som ein gris og får som regel berre små sølvstjerner i boka med skjønnskrift. Og det er i grunnen heilt greitt, eg ser sjølv at ho Randi skriv mykje finare enn meg. Ho får då også stadig vekk stjerner i gull.

Skule Jarl fraktar skuleungar, arbeidsfolk og andre, og alle skal til byen for å handle til jul. På døra ser alle plakaten og på reisa har dei god tid til å både lese og snakke om oppslaget.

Siste skuledag før jul blir klasserommet rydda. Det blir stilt opp bord og benkjer til to rekker, ei langs vindauget og ei langs veggen til døra. Frå den store skogen til dei på Ura får vi juletre og på Ura både høgg og leverer dei, heilt gratis. Etter litt plunder med å få stamme og juletrefot til å samarbeide blir treet reist opp og vi kan starte pyntinga med alt vi har laga i formingstimane. Eit par timar og den gamle skulestova er klar til fest.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Julepynten vart henta ned frå loftet. 

 

 

 

J U L E K V E L D

Kvelden før kvelden skal juletreet inn i stova også heime på Vikja. Ein lenestol må flyttast til sides for å få plass, so hente lys, kuler og anna pynt ned frå loftet. Inn i huset kjem også den gode lukta av nysaga trestamme. Det er oss ungane sin jobb å pynte, vi diskuterer plasseringa av lys, kuler, fargar og har prøvetenning. Mamma kjem og ser resultatet. Godkjent.

Men lysa blir raskt slått av igjen i påvente av den store dagen. Julekvelden kjem då endeleg og det blir tid for å gå med gåver. Fyrst til Gamlebøen.

Det var her pappa vaks opp, han vart fosterbarn her etter at mor hans døydde då han berre var vel to år. I stova sit Agnes og Richard. Klokka er fem og på fjernsynet syng Sølvgutane jula inn. Det luktar jul og vedunderleg god mat i heile huset.

Vi knekker nøtter og pratar. Agnes og Richard får høyre nytt frå skulen og vi drøser om forskjellige ting. Her kunne eg ha vore lenge, det er så utruleg hyggeleg i stova på Gamlebøen.

Men Agnes og Richard skal snart ete julemiddag, og dei et mykje tidlegare enn oss. Det endar med gåvebyte. I nettet med pakkane ser eg ein rull som eg veit kva er, Agnes er nemleg sjølvaste Bladsentralen i bygda og sel julehefte. Så er det på tide å seie god jul, få ein klem og gå vidare til neste stopp.

På Ura vaks mamma opp. Også her slår luktene imot straks ein opnar døra, ein kombinasjon av god mat og gullande reint hus. På kjøkenet sit bestefar og bestemor i kvar sin faste stol.

I stova står det framme allslags frukt, knask og godteri som onkel Jarl og onkel Kolbjørn har kjøpt inn.

Det sprakar i omnen og juletreet er på plass i kroken. Til forskjell frå heime har det lyspærer med forskjellig farga glas, til alt overmål med to lyspærer som blenkjer og heile tida slår seg av og på.

Magnus, onkelen til mamma, har kome heim frå Florøyna og vi får gå til det vesle skåpet på rommet hans og hentar ei lita glasflaske med raudbrus. Onkel Jarl slår ein spikar gjennom metalkorken og vi kan suge ut brusen som kiler så deilig i nasen.

Tante Borghild er som alltid ein kvitrande blid kvervelvind som fer rundt og fiksar smått og stort. Ein har ikkje vore lenge innom døra før ho har diska opp med eit fat snittar. Absolutt ingen lagar så fantastisk sylteflesk som tante!

Julemiddagen på Ura er litt seinare enn på Gamlebøen, men tidlegare enn det vi plar ha ute på Vikja. Snart er det på tide for klemming og utveksle gåver. Eit tung lass som det er ei sann fryd å bere på.

Heime har huset fått ei ny ro. Med ungane ute eit par timar har mamma gjort alt klart. Julegardiner, løparar med nissemotiv, nøtter og alt anna er på plass. Det luktar jul i heile huset frå pinnekjøtet som putrar i panna. Klokka har forlengst passert fem slik at  juletreet har fått dei vakre, gamle og gule juletrelysa slått på.

Julemiddagen smakar himmelsk, men eg et ikkje så veldig mykje, proppande mett som eg allereie er etter alle nøttene på Gamlebøen, brus, snop og snittane med sylteflesk på Ura.

Det tar ulideleg lang tid. Særleg oppvasken drøyer altfor lenge. Det blir no likevel til slutt ring rundt juletreet og vi går sakte rundt og syng nokre julesongar. Alle versa, må vite!

Heile tida kikar eg på haugen av pakkar, lurer på kva som er til meg. Får den vesle grøne bjølla med snøflak på ei grein til å ringle, dultar tilfeldig borti kvar gong eg går forbi. Eg er glad i å synge, men det får no vere måte på og endeleg skjer det.

Pakkane! Det blir lest opp frå merkelappar og delt ut.

Stova er raskt forvandla til eit inferno med papir og band. – Hald no endeleg styr på kven som har gitt kva, formanar både pappa og mamma, dei ser det går vel fort unna i jakta etter nye skattar. Julekvelden er verkeleg kvelden for å setje pris på at ein har mange sysken, onklar og tanter!

Til slutt har eg att berre ein pakke.

Ingen andre får pakke derifrå. Unni og Karl i Synnavåg er nemleg fadderane mine. Pakken er mjuk. Skepsisen endrar seg raskt når eg opnar og ser kva som er inni.

Unni har stikka ein vest med rustraude og sennepsgule striper. Prikk makan til helten i ein tsjekkisk barnefilm. Svakt hugsar eg at Unni, ein gong på sommaren, “sånn litt ut i lufta”, spurde om den tøffe guten og vesten. Eg hadde nok snakka mykje om han.

Og der låg vesten!

Smørbukk på glattisen. Illustrasjonane er gjengjevne med løyve frå Norsk Barneblad. Bak Smørbukk stod Håkon Aasnes og Solveig Muren Sanden

ROMJUL

Fyrste juledag kan gåvene studerast i detalj. Den nye vesten er på før frukost. Kjenner meg like tøff som helten frå filmen, eg har til og med nesten like langt hår.

Vi ungane er sprekkferdige av nysgjerrigheit etter å kome oss ut og sjå kva dei i Synnavåg har fått, og har lyst til å vise dei våre gåver. Men vi veit også at er nyttlaust å spørje om å dra dit. Denne dagen er for familiane, då dreg ein ikkje på besøk. Basta bom!

Litt ut på dagen blir vi nysgjerrige på juleblada. I rullen frå Agnes ligg Juletre, Smørbukk og eit misjonsblad. Pappa har kjøpt inn 91 Stomperud, Fiinbeck og Fia, Texas og Vill Vest. Og julenummert av Krigsropet. Frelsesarmeen er nemleg ein bra organisasjon seier pappa, dei driv så godt hjelpearbeid utan å være so misjonerande.

Vi blar, les og kikar på illustrasjonar. Eg likar Smørbukk best, han finn alltid på so mykje tøys. Og Vill Vest med tøffe kaptein Miky, teikneserien frå cowboy-land som dessutan minner litt om Krutrøyk som laurdag etter laurdag klistrar nasjonen til fjernsynsskjermen.

No er også kakeboksane endeleg opna og vi kan berre proppe i oss. Eigentleg ein ganske fin dag, trass i at eg ikkje kjem meg ut i Synnavåg.

 

 

 

 

 

Songhefte «Kling no klokka» med 32 julesongar vart mykje brukt under juletrefestane i det gamle skulehuset på Årebrot. Eit hendig format til gang rundt juletre utgjeve av Alversund Mållag, Lindås Mållag og Ostereidet Mållag. Takka vere dette vesle heftet har folk i generasjonar, lært seg, blitt glade i og sunge julesongane på nynorsk.  

 

J U L E T R E F E S T

Folk sig sakte inn i skulestova, det er folk frå nesten alle husa frå nord til sør i grenda. Kvinnene går til rada ved vindauget, mennene set seg ved bordet langs veggen. Det kjem båt frå Nærøya som legg til ved kaia på Ura. Frå glasa i skulestova kan vi følgje med på at dei går i land og kjem opp, nokre kikar seg litt ekstra rundt, har kanskje aldri vore her før.

Midt på golvet står treet og lyser, eg syns det er så fint. Ser på korga som heng på ei grein, den som dei små fingrane mine møysommeleg har fletta.

Det er læraren som opnar festen, men ganske raskt tar vi ungane over. Alle har fått tildelt ansvar og programmet er innøvd. Ein les vitsar og gåter, andre har skore skiver og laga snittar til mat, og kaffi skal kokast.

Og ein av dei vaksne skal spørjast om å kle seg ut som den hemmelege nissen og dele ut dei små pakkane med mandarin og tvist som dei minste barna skal få mot slutten av festen. Og so skal det helst også gjerast eit peik der eit par av dei eldste får pakke, saman med dei små.

Eit par har fått det tunge ansvaret med å lage fruktkorg. Ei gamal skoøskje, avispapir i botn, kledd med kreppapir og fylt med bananer, appelsiner, nøtter og allskens godsaker og tilslutt innhylla i mørkeraud cellofan med ei sløyfe. Verdas flottaste fruktkorg, og kveldens gevinst, tronar framme med tavla.

Eg er ein av loddseljarane, det er ein lite krevjande jobb for bygdefolket har alltid vore flinke til å kjøpe.  Gang rundt juletreet. Tre ringar rundt treet. Hand i hand og med songheftet “Kling no klokka” i venstre, inn under albogen til ho som går føre. Ved neste song snur ringane og går den andre vegen, songheftet skiftar også hand og alboge. Dette kan bygdefolket!

I år kjem også orgelet i bruk fordi den nye læraren speler både piano og klaver. Og med orgel blir det mykje lettare for alle å fylgje tonen slik at det retteleg oppstår ei kraft i rommet når julesongane blir sunge i kor av bygdafolket.

Seinare står eg ute i gangen og ser i den vesle spegelen på veggen. Sketsjen om vegarbeidet skal framførast. Eg har lånt ei gamal sliten jakke, væter håret med vatn, rufsar rundt til flokar og prøver å sjå mest mogleg sluskete ut. So går vi alle inn – det er stint av folk, men også knuskande stilt.

Oppstilling. Systrene Gerd og Unni har hovudrollene. Gerd er vegarbeidar i Statens vegvesen og står og heng på den store spaden. Signalet frå oppsynsmannen kjem og arbeidsdagen startar. Brått gjev Gerd frå seg ein illevarslande lyd og segnar om på golvet.

Den store spaden – revisitten i sketsjen – svirrar sakte rundt før den dett over og landar på golvet med eit brak. Drama i skulestova, er Gerd død? Men arbeidet må starte. Andre må ta spaden, dei grev og grev. Gerd blir liggande, rører seg ikkje.

Til slutt kjem eit nytt lydsignal frå oppsynsmannen, arbeidsdagen er no over. Syster Unni veit straks råd.
– No er det slutt, vi skal heim, ropar ho. Som ved eit Guds under  gjenoppstår Gerd frå tilstanden mellom liv og død, gnir seg i augo og reiser seg. – Ja, ja, eg kjem!

Det er applaus, folk ler. Sketjen som parodiserer vegarbeidarar som helst ikkje vil jobbe går rett heim. Vegvesenet har då også eit visst rykte på seg!

Stas å få applaus, men under framsyninga har eg merkt meg noko anna. Trass at eg har ryggen til merker eg at mamma sit heilt ytst på stolen og nøye følgjer med. Og det uungåelege skjer.

Då festen er i ferd med å ebbe ut ser eg at ho går mot læraren. Ho går raskt til saka. Har han verkeleg sagt at eg må ha langt hår for å være med i denne sketsjen?

Lærar Kjell blir litt forfjamsa, men seier forsiktig og lugnt at ja, han syntes det var lurt. Då er det greitt. Etter lensmann og prest er det trass alt læraren som har rang som den viktigaste i bygda.

E P I O L O G

Som kjent var ikkje Adam særleg lenge i Paradis. På nyåret kom saks og klippemaskin fram og eg vart igjen det som Lillebjørn Nilsen i ei vise nokre år seinare så treffande skildra som “ein trill rund skalle som var klipt ein gong for alle”.

Ikkje for det, pappa var flink han. Notabøtaren visste at millimetrane kunne vere avgjerande. Og heimeklipp var eit rituale i mange heimar.

Langt meir stas blei det då eg eit par år seinare fekk være med opp på Florøyna til frisøren som heldt hus i etasjen over Landbruk. 6 kroner for klippen min, 7 for pappa sin. Då gjekk det opp for meg at det å klippe seg kosta ei heil lita formue.

 

 

 I bladet Juletre frå 1971, då barneskulen arrangerte festen det blir fortalt om, kan ein lese diktet “Åleine” av Jan-Magnus Bruheim.

 

Atle Faye, 1. desember 2024.

 

     Alliert fly skote ned ved Nærøyane. Databilete av Fridtjov Urdal

Flystyrt våren 1945

Ein gong på vårparten 1945 vart eit alliert fly skote ned og styrta i fjorden nord for Nærøyane. Han Peder Iversen (Pederen på Kviene) såg til og rodde ut og fekk plukka opp flygaren, rodde han i land og fekk han i hus, og sette han til turk attmed kjøkenomnen. Men kva gjer ein med ein alliert flygar som har landa i fjorden høgste dags?

Skal ein freiste å få vedkomande unna og korleis? Peder kom til at sjansane var små for at noko slikt ville lukkast. Ein måtte gå utifrå at den tyske kontrollposten på Storeåsen i Florø hadde sett kva som hadde hendt og at det hadde vore båt ute og henta ein som låg i sjøen. (Kor vidt flyet hadde naudlanda på fjorden, eller om flygaren hadde kome i skjerm, er for meg noko uklårt, all den tid båe ting vart fortalt). Dessutan var det sikkert andre som óg hadde sett. Avgjerda vart at her var det berre å melde frå til okkupasjonsmakta om at dei kunne kome og hente ein alliert flygar. Så vart gjort.

Men det smakte ikkje heilt godt å gjere det. Sjølv om det ikkje var noko særleg tale om det, så verka det som ein hadde eit agg for at flygaren vart utlevert til fienden. I ettertid kan ein vel sjå at det å få flygaren unna og i løynd ville ha vorte svært vanskeleg all den tid dette var noko som hende høgste dags med mange tilskodarar. Tyskarane ville likevel ha kome før eller seinare, og kva då? Nei, han sprang til skogs han og borte var han. Ville dei verte trudde på det? Og kva med dei hine i bygda om det vart noko styr?

30. mars 2023: Vi etterlyste dato for denne flystyrten då vi la ut denne historia, og fekk svar frå Aud Slettehaug, som er knytt til Luftkampmuseet i Frammarsvika, Naustdal. Flyet styrta 7. april 1945 og flygaren overlevde krigen, sjølv om han kom i tysk fangenskap etter flystyrten. 

        «Dinna store styggheita», databilete av Fridtjov Urdal.

Då dinna «Store styggheita» låg nede på Vågen

Eit av krigsåra kom det eit havariskadd tysk fraktefartøy og la seg til ankers på Nordre Vågen. Kva tid dette var og kva fartøy det var veit eg ikkje, men det skulle vere lasta med kol og poteter vart det fortalt.

Bjarne Holstad meinte at det var eit fartøy som hadde gått seg på Årebrotsodden. Der var tydeleg merkje i bergnova etter skuring, og båten var oppskrapt og hadde kollisjonsskadar i baugen. Folk var redde for at der skulle kome allierte fly og gå til åtak. Ho Maria på Løypa var så å seia næraste granne til fartøyet og ho omtala det slik: «Eg har aldri vore så redde som då dinna store styggheita låg nede på Vågen her.» Heldigvis for gardane i kring så kom der ingen fly og bomba. Men ein del av mannskapet hadde fått landlov og trekte til skogs og fjells.

Det gjekk ikkje likare en at to-tre mann gjekk seg skårfaste i Futenipa og måtte ha hjelp av heimekjende folk for å kome seg velberga ned att. Nokon var framme med kjeften og meinte at ein «berre skulle ha lete dissa helsikes tyskarane sete opp i skåra si». Men fekk då til svar: «Kunne no ikkje ha dei sitjande der å skrike som nokre andre ramnar». Fartøyet kom ikkje under åtak den tid det låg på Nord Vågen, så bygda gjekk klar åtak.

Spekulasjonar kring eit løetak

På Kvia vart det rett etter krigen lagt nytt tak på løa/fjøsen. Slikt går ikkje uakta føre seg i ei lita bygd der det ikkje er kvart år det ver lagt nye tak. Kor hadde dei no fått råd til det? Jau, det vart sakte funne ei forklaring på det. Det var sjølvsagt pengar som dei hadde fått som erstatning for han Fridtjov, yngste sonen som kom av dage då lokalbåten Fusa vart attakkert (angripe) på Korsfjorden (Krossfjorden) 8. januar 1945. Ja, slik var det nok, meinte somme å vite. Nett dette vart aldrig omtala heime, men det skulle meir en godt gjerast for at det ikkje skulle kome dei etterletne for øyra, men det vart aldri nemnt som eg kan minnest. Det er dette med reip i hengd manns hus. Det var noko sørgjande pårørande hadde klart seg godt utan.

Eg har ingen grunn til å tru at eit slikt ord kom ut grunna vondskap eller aggresjon/misunning mot dei på Kvia. Nei, det var nok heller syskenbarna, toskeskapen og tankeløysa som gav føter til slikt. Så korleis kom det for mine øyre? Den som fortalde mest utførleg om dette var Abraham Øvrebotten frå Botnane. Vi kom ved eit høve i prat om farbror Fridtjov, som han hadde kjent i si ungdomstid. Abraham nemnde det som eit døme på kva folk kunne sleppe or seg. Han fortale vidare at det óg var dei som hadde meint at det måtte vere ei trøyst for familien at det var dei allierte og ikkje tyskarane som hadde drepe han. Kva trøyst der var å finne i det var han meir enn tvilande til. Nett den trøysta hadde eg høyrt heime, med mora, ho Anna, sin kommentar: «Å, da er lett trudd da so ikkje sjølv e røynt». Andre informantar når det gjeld ord om det nye løetaket var Henrik Kleiven og Kjell Døskeland.

Av Fridtjov Urdal, februar 2023.

– Det er merkeleg kor det eine minnet hektar seg på eit nytt, eller rettare sagt eit gamalt. Eg var ein slik unge som hadde glede av å sitje og høyre på vaksenpratet, og mykje av det eg høyrde skulle det ta tid før eg skjøna, seier Fridtjov Urdal. Han slær også fast at det er ingenting det vert så mange versjonar av som det som ikkje skulle snakkast om. Her fortel han vidare litt av det han har blitt fortalt:

Gode emne var best å la stå. Databilete av Fridtjov Urdal.

Då Vår Herre gjorde rett og skil i Sunnervåg

I eldre tider var det landskapet som vi kjenner her langs strendene heilt annleis. Det var eit bert og til dels skog- og krattlaust landskap. Hard nedbeiting heldt voksteren nede. Det som voks opp vart freista teke vel vare på og utnytta til alt anna en ved. Det var nær ei overdådigheit å felle veksande tre for å bruke det til ved. Det var rikeleg anna å bruke materialen til. Det kunne vere så mangt, ein kunne sjå på ein rogn eller ei bjørk og sjå at når ho fekk nokre år til på seg så kunne det verte eit godt mei-emne under ein slede, eller det helt på å vekse seg til ei brukande skok. Det kunne vere til sjølvbruk, men óg for sal.

Ein sette ikkje vedøksa i noko som kunne verte ein båtkeip eller ei ny åre, ein la det til sides eller let det stå på rot til ein hadde bruk for det. Døma kan gjerast uendelege. Alt måtte takast vare på. Av ei krokete einerot kunne der verte ei usliteleg hovd. Ei slik utnytting førde stundom som rimeleg kan vere til usemje. Somme tider vart det så gale at høgare makter måtte gripe inn.

Ein gong måtte Vår Herre døme mellom bruka i Synnervåg. I grenseskilje mellom dei inna i elva og dei uta i elva stod det den gong ei gammal stor bjørk. Båe brukarane såg seg mun i denne og båe meinte dei at bjørka tvillaust stod på deira mark. Det vart gardastrid og ufred i lange tider. Den eine skjelte ut hin for å vere ein einøygd kjeltring og tjuv, og ufreden vart ikkje mindre av det. Det var då Vår Herre greip inn og let lynet slå ned, så bjørka vart splintra og kløyvd. Eit slikt fingerpeik frå det høge gjorde til at ingen torde røre det falne treet. Bestemor mi fortalde at ho kunne hugse at der låg att av det då ho var unge. Om denne gudsdommen førde til forsoning veit eg ikkje.

Smeden miste hammaren og grannen miste auga

Det var ein her i bygda som dreiv ein del som smed. Han vart sæleg halden for å vere ein god bitjarn-smed, som var flink med alt slag verktøy. Ein dag var tyngste hammaren vekke og ikkje att finnande. Han måtte vere stolen og smeden trudde han visste kven tjuven var. No høvde det seg slik at det var ein i bygda som kunne kunsten å syne tjuvar. Det vart gjort i eit kar med vatn, som så vart dekka til og lese over. Så vart overtrekket drege til sides og tjuven vart synt. Men denne gongen ville ikkje denne karen syne tjuven. »Men eg kan merkje han til deg», sa han. Ja, det kunne han gjere, men det måtte ikkje vere slik at det gjekk på livet laust. Same dagen miste grannen eine auga. Han var merkt. 

Vedløyse og torvstikking, uteslåttar og tangskjering   

Sjølv på dei gardar og bruk som hadde skog vart det skore brenntorv for å spare.  Den staden der dette enno er synleg er i myra over Gjytten (Opp i torvmyra), og der vart det skore brenntorv til etter krigen, ikkje rettare eg veit.

På 1960-talet stod der enno ein torvsjå att under ein hammar. Den siste som skar var så vidt eg veit han Gustav på Kvalvika. I myrane nord for Lonene var det óg strukturar som kunne tyde på torvstikking, så også i myrane sør mot Brotet. Det var ikkje berre tre som kunne føre til konfliktar, men også beiting og sanking i utmark. Det meste av slike rettar var nedfelt i dokument, men dei var ikkje så lette å få hand så til kvardags, og langt frå alle var «brevsynte», som ein sa. Det var alle dei avtalane og lovnadane som var gjort der og då, og som berre den eine parten hugsa. Mellom Gamlebøen og Ura hadde det vore usemje om lyngskjering og det så pass at det visst var nære på at dei hadde brukt sigden på kvarandre.

Utmarksslåttar var det óg ein del av. Var det ein holme, ei skor eller slette med gras, så vart det slege. Den garden som dreiv lengst med utslått var Ura. Dei slo Lonene-holmane til fram på 1960 talet. Holmane låg så lågt at om det kom ei regnbye eller to så flaut graset bort. Så der måtte ein ta mange omsyn skulle ein få hausta. Ei tid hadde dei to hesjar nest nede i Futelida og ei lita utløe (Det skal ha vore i ho Juditta og han Matias si tid). I min barndom låg det att eit par svillestokkar av den utløa. Den tid løa var i bruk skulle dei ha slege Slokemyra og ein stad inne i dalen. Den tid eg hugsar bar dei rågras-børene frå Lonene og heim på Ura. Det er kring 2 km fram og attende. Det var dyre strå.

Tang vart og skore til beist, men det er så vidt eg kan hugse i at det vart brukt.  Av dei stader eg veit det vart skore tang til fôr er Vågen, Løype, Kvia og Ura, Det vart óg nokre gonger skore tang som vart levert i Gunhildvågen i Florø. Eg trur det var han Agnar Faye som stod for det, i alle høve var det Vikagavlen dei brukte til føring. Eg hugsar vi sto på skuleplassen på Ura og såg den tunglasta gavlen på veg ut vika. Det må ha vore kring 1962.

«No kan du gå inn og seie til mor di at ho kan berre daue»

Ho Maria på Løype var nok ikkje av dei mildaste, men ho hadde óg røynt sitt. Når eg skulle til sjøen for å hente posten var eg ofte inne hjå henne i kårstova på Løype, ho hadde største rommet i huset for seg sjølv. Ho bydde på kamferdrops og ville vite nytt. Det var ingen som fortalde ho det slag, meinte ho. Eg hadde ikkje så mykje å by på eg heller i så måte, men ho kunne fortelje.

Kor det gjekk føre seg veit eg ikkje, men emne likkiste vart i alle høve ein gong nemnd. Då fortalde ho at i hennar tid så skaffa ein slikt til veges sjølv kring om på gardane. Ho fortalde at mora hadde vorte bråsjuk og låg og talmast, så det nok var på siste tida, Faren stod på tunet og telgde til bord og gjorde til kiste. Då han var ferdig sa han: «No kan du gå inn te hinne mor di og sei at no kan ho berre daue, for no er kista hinnar ferdige». «Eg so gjorde, men ho mor livna no til att den gongen», fortalde Maria på Løype.

Den framande. Databilete av Fridtjov Urdal.

Den framande i Seljestokken

Dette skulle vere noko som hende eit av dei fyrste åra etter at det gamle huset (no rive) i Seljestokken var bygt. Det sat to, tre karar ute på trappa. Det var klåre dagen, då ser dei ein mann kome opp sjøvegen. Dette tykte dei var underleg, for dei hadde ikkje sett at der kom båt. Ikkje kjende dei mannen heller, og ikkje verka det som han brydde seg med dei heller endå dei både helste og tala til. Den framande gjekk inn i kjellaren. Dei for etter, for å sjå kven dette var, men der var ingen å finne.

Han Pitter måtte under jord

Han Peder, som budde på det dei kalla Pitterplassen, gjekk for å vera svært ovtruen. Ei tid hadde han vore så ille plaga av verk at han var mest ikkje god til å arbeide. Han var sikker på at det var einkvan som hadde sett ilt på han. Sjølv trudde han at det var ei som heite Samelina, som han visst hadde eitkvart uoppgjort med.

 

Pitter bøtte seg for torv. Databilete laga av Fridtjov Urdal.

Men Peder visste råd for slikt. Han måtte under jord, då ville trollskapen sleppe og gå attende på den som hadde sendt den i veg. Det gjorde han på følgjande vis: Han skar opp ei torvremse, som var hengande jordfast i båe endar, og så smaug han seg under. Han Nils i Seljestokken, son hans Karnils, hadde kome på Peder då han nett var ferdig. Då vart Pitteren rykande sint. «Hadde du kome på meg før eg var ute på hi sida, so kunne eg ha vore daude no», let han om. Det var såleis på ingen måte ufarleg å gjere slik. Korleis det gjekk med ho som heite Samelina veit eg ikkje.

Blått lys i Breivika

I min barndom var det ein viss omgang mellom oss på Kvia og dei i Breivika. Eg minst at ho Kristi var på vitjing to gonger. Det var moro, for ho og bestemor mi hadde mykje å prate om frå gamle dagar. Mellom anna det at det skulle ha vore einkvan i Breivika som kom vekk/drukna. Kven, kvar og når veit eg ikkje, det feste seg ikkje i minne.

Det som var verdt å hugse var det som vart fortalt hadde hendt rett føreåt. Då hadde dei i Breivika sett eit blått blafrande lys, som tre gonger hadde kome opp frå støa og opp mot tunet før det slokna. Dei hadde skjønt at det ikkje var noko godt varsel, og det var det heller ikkje.

Den utrygge senga i gamlebua i Husefest

I Husefest er det gamal busetnad. Han Torvald fortalde at han hadde talt 17 husgrunnar der på bruket sitt. Der var heller ikkje heilt fritt for mystikk. Eit var no at dei fortalde at han gamle Thore hadde kome att i skapnad av ein skotfri rev. Eit anna var at det i tunet sto ei gammal bu, der det i andre høgda var ei seng som ingen fekk ligge i. Dei som prøvde enda heller ublidt fram på golvet.

Det var både kvern og sag i Husefest, og folk reiste dit for å male korn, for det skulle vere ei svært god kvern. Det var mange ut på Frøyalandet som reiste til Husefest for å male hjå han gamle Thore og seinare hjå sonen, han Hans i Husefest. Der kunne dei nattestid sjå at det lyste frå kverna og ein kunne høyre lyd av kvennagong endå der ikkje var folk som mol. Det var eit sikkert teikn på at no skulle der kome rikeleg kvennavatn. Dei sa då at no var det dei underjordiske som mol.

Dei underjoriske i Husefest gjer óg til at huset i søre tunet står der det no gjer. Det var meininga at det skulle stått lenger opp i bakken, men det kom ein framand kar til han Anders (namn usikkert)  Han sa at «reiser du hus der du har tenkt så byggjer du oss til meins, og sjeldan er den til vens som er ein til meins. Men byggjer du annan stad, så skal ikkje vøre deg eld elle vete». Det var óg sagt at det budde underjordiske i ein stor stein inn med Husefestvatnet og støa si hadde dei i Jektevika.

Husefestarane miste plassen sin i kyrkja

I grålskyrkja (kyrkja på Grotle) hadde alle gardane i soknet faste benkar og det var halde for ei grov fornærming om nokon tok plassen deira. Denne ordninga med faste benkjer var komen ut or bruk då den nye kyrkja på Frøyalandet kom i bruk i 1865. Då husefestarane kom til nyekyrkja så fann dei ikkje plassane sine. Dei hamna lenger attom og ned med døra i kyrkja enn dei tykte rett var.

Dei klaga på dette til sokneprest Koren, som meinte at det ikkje var noko han kunne gjere i så måte. Husefestarane vart ikkje åleine om klagemålet, både botningar, sørgularar, myklebustarar og  indre- og ytrehusingar var arge. Koren måtte minne dei ilske sokneborna på at det ikkje var plassen i kyrkja, men i himmelen, som var hovudsaka. Denne historia fekk eg frå to kjelder i Bremanger: Amanda Igland og Alf Torvanger.

Ho hadde greie på mangt ho Gunnhild Thorsdatter f 1865  

Ho Gunnhild på Solberg var av dei som var nyttige i bygda. Ho hadde greie på både folk og fe. Der var ofte ei slik i ei bygd, ei som visste meir en hine. Her var det ho Gunnhild. Det var henne dei gjekk til når det var noko som stod på, anten det no var folk eller beist. Ho hadde greie på kva planter som hjelpte mot ymse sjukdomar, ho kunne lækje sår og spjelke brot.

Plantene som skulle brukast til læking måtte samlast ved solsnu, eller helst jonsoknatta, då hadde dei størst kraft. Gunnhild skulle ha lært dette hjå mor si, ho Kristi, som kom frå Kvinnherad og var gift med han Gamle Thore i Husefest.

Dr. Skridshol på Florene skulle ha sagt det om ho Gunnhild at dei kunne trygt gå til henne, for ho gjorde ikkje meir enn ho visste. Dottera henna Gunnhild, ho Sigrun Solberg, skulle og vere flink med dyr, men så vidt eg veit og har høyrt, så prøvde ho seg ikkje på folk.

Lyset på Olaskjeret

Det vart fortalt at dei stundom såg eit lys på Olaskjeret, som ikkje kunne vere tå folk. Dei meinte det måtte vere attegongarar frå eit forlis som skulle ha hendt der i gamle dagar.

Ein av amtsbåtane helt på å renne seg opp der, dei kom frå Smørhamn og styrde etter eit lys som dei trudde var lykta på Lyktehogen i Seljestokken. Når ein såg lyset på Olaskjeret så visste ein at det vart verforandring i vente – til uver.

Kven var det dei segla etter?

Der var eit båtlag som skulle frå Frøyalandet og inn til Husefest. Dei fekk uver på seg i Frøysjøen, vind og snøtjukke, så dei såg ikkje hand for seg. Etter ei stund visste dei ikkje kvar dei var og var redde for å segle seg på land. Då fekk dei sjå som ein skugge av ein båt med folk om bord. Dei ropte for å gje seg til kjenne, men der var ikkje svar å få.

Det vart likevel til at dei freista halde fylgje med den framande båten, i von om at dei visste både kor dei var og kvar dei skulle. Dei merka på sjøen at dei var nær opp under land. Dei svinga om eit nes og kom i livd. Då letta snøveret og dei låg inne på Jektevikja i Husefest. Men den hin båten såg dei ikkje noko til, og den vart heller aldri spurd. Dette skulle ha hendt ein gong kring 1860.

 

Ei ferd frå Seljestokken til Ålesund og attende. Kva han Thor i Seljestokken fortalde:

Han far hadde ein galeas som heite «Vandringsmannen», som dei dreiv fraktfart med og stundom leigde ut som losjement for større notlag. Det året eg hadde gått for presten skulle eg vere med på tur og det var berre eg og han Karsten på Kvalvika som var mannskap. Det var ei kjende sak at han Karsten låg under for drikk, så han far sytte nok litt med å sende meg av stad med han.

Han Karsten hadde lova på tru og ære at han ikkje skulle røre det sterke. Det gjekk godt opp til Ålesund og vi fekk gjort det som gjerast skulle. Då vi var ferdige og skulle ned att så styrde han Karsten båten til vi var komne ut forbi Godøya, og kunne setje kursen vest og sør. Då fekk eg beskjed om att no fekk eg passe roret for no ville han ha seg kaffi. Men han kom ikkje att, og då eg var komen så langt at vi hadde Runde om babord og Stadten i sikte, tykte eg at det måtte vere måte på kaffidrikking.

Så eg fann å måtte sjå etter han og gløtte ned skaileit (glugge på rufftaket som sleppte lys ned i lugaren). Der såg eg koppen på bordet og framunder bordet stakk der eit par støvlar. Der låg han aldes dauddrukken på dørken. Eg fekk baksa han opp i ein benk og fekk av han dei fullepissa støvlane, så var det ikkje meir å gjere enn å gå oppatt og styre sørover. Heldigvis var det sommarsdagen med godver og stødig nordavind, så det gjekk rimeleg radig sørover.

Ukjend som eg var fann eg det tryggast å halde langt vest og klar av land. Han Karsten såg eg ikkje meir til før vi var komne inn sør om Kalvåg. Det var i kveldinga, andre dagen etter at vi reiste frå Ålesund. Der vart vi liggande å drive i damstilla. Eg kunne sjå heim, og på morgonen hadde dei sett oss heimanfrå og kom ut og fekk slepa oss inn på Vågen.

Eg veit at eg prøvde å lyge så han Karsten skulle kome i frå det, for han var i mangt ein bra mann, men han far fekk no greie på tilburen (hendinga) likevel. Eg trur ikkje han Karsten førde «Vandringsmannen» etter den turen, fortalde han Thor i Seljestokken.

Kva Anna og Nils fortalde om omgangsskulen på 1880-talet

(Anna på Kvia og Nils Korneliussen var sysken. Anna var bestemor til Fridtjov).

Det var ikkje alle gardar der dei hadde rom til å ta i mot skulen. Der vart halde skule på følgjande stader etter det eg har høyrt fortalt: I Sundet der han Martin budde, på Ura, sameleis på Kvalvika og i Seljestokken. Beste staden var Vågen, der var det stor, nybygd stove og lyst.

Den tid var folk vande med å gå lange vegar, anten det no var ungar eller vaksne. Men det var eit hinder som kunne vere fårleg, og det var elva frå det dei den gongen kalla Kviavatnet og ned til Saga. Der var det inga bru, så der var det å hoppe på sleipe steinar, eller krype på dei rotne stokkane i demma i osen av vatnet. Stundom, når elva gjekk stor, så hende det at dei på Ura rodde ungane inn i Vågen.

Lærekreftene var nok så som så. Dei lærde å lese, men det var det ein god del som hadde lært heime før dei byrja på skulen. Rekning var pluss, minus, gange og dele. Brøk torde ikkje læraren seg på. Elles lærde dei bibelsoge og katekisme, så dei skulle vere vel budde til dei skulle gå for presten.

Sjølve læreprosessen kunne vere brutal, særleg for dei som ikkje hadde så lett for å ta til seg lærdom. Lærarane hadde ofte stor tru på at det ein ikkje lærde med det gode, det fekk ein lære med det vonde. Ein var, med god grunn, så redd læraren att han pissa seg ut. Då tok læraren og braut han i hop og kneka han godt ned i væta, medan han fortalde dei hine elevane for ein stakkarsleg ålmåse han var.

Men då hadde læraren forrekna seg, for han Henrik i Vågen (det var i vågastova dette hende) tok læraren føre seg og lova at om dette hende ein gong til, så skulle han syrgje føre at han ikkje kom innom dørene meir, og at han kom til å sende klage til presten for slik framferd. Læraren skulle ha vorte merkande spakare etter det.

Dei som budde i den store steinen

På vegen mellom Sunnervåg og Kvalvika ligg der ei stor flytteblokk. Der budde dei underjordiske i gamal tid. Det vart ikkje rekna for heilt trygt å gå framom der i mørkna. Han Nils fortalde at det kunne kome ei tyngsle over folk der, nett som noko hadde lagt ei bør på dei. Då måtte ein lese Fadervår eller kome seg inn på pløgd mark (åker). Der hadde ikkje dei underjordiske makt lenger.

Fridtjov Urdal januar 2023.