,

Mystikk og uhyggje?

Av Fridtjov Urdal

Etter mi røynsle så har, om ikkje alle, så i alle høve mange vore ute for hendingar og opplevingar som vi ikkje finn noko rimeleg rasjonell forklaring på. Kva var no det? Kva var det eg såg? Kva var det eg høyrde og kva var det som hende? Det er kan hende heller ikkje så lett og fortelje om all den tid ein vil gå for å vere rimeleg vettig og rasjonell. Kven vil vel gå for å vera ovtruen. osv.

Men det at ein ikkje kan forklara tyder ikkje at der inga forklaring finst. Den kan vera kvardagsleg og rasjonell. Sjølv tykkjer eg slike forteljingar er med på å gjera stader og tilvære meir spanande, og dei fortel noko om korleis det har vore tenkt og korleis det vert tenk.

Skyming på vegen mellom Kvia og Løype, her ved Kvernhusvatnet. Foto: Magni Øvrebotten

I gamlehuset på Kvia var der eit fenomen som ein aldri vart klok på. Sjølv har eg minne etter å ha høyrt det to gonger i barndomen og siste gongen i 1972. Helst på vintrane kunne ein stundom på nattetider høyre bankelyd. Det var som om nokon nede i kjellaren sto og hogg på eit kvart. Dei fyrste gongane det vart høyrt for ein visst i kjellaren for å sjå, men der var det ingen, men då tyktest lyden komme frå ein annan stad. Så vart det til at ein på eit vis slo seg til tols med at dette var noko som berre var slik. Det eg veit vart det ikkje tolka som noko varsel om uhende av noko slag, så det fylgde ikkje noko uhyggje med det på det viset.

Ei anna forklaring

Bestemor mi ho Anna sa at det var eit merkje på at no vart det eit brått vêrskifte. Han Nils Seljestokken (Nilsen på Kvalvikja) som vi sa, bror henna Anna, hadde ei anna og meir overnaturleg forklaring på fenomenet. Det var nok han Samson som gjekk att. Han var frå Haugesund og båtbyggjar av yrkje. Han kjøpte Kvia og bygde hus der og budde der med huslyden sin. Nilsen si grunngjeving var at det sikkert var eit kvart han ikkje hadde vorte ferdig med før han måtte forlate denne verda. Det gav han ikkje fred på hi sida. Det er óg andre soger som knyter seg til staden. Eit er at dei underjordiske budde i Tussesteinane (det er fortalt om før, sjå sida for historikk).

Framand mann inn på tunet

Men tantene mine, ho Helena og ho Magnhild, kunne fortelje og dette hugsar eg at dei snakka seg i mellom om. Det var i deira barndom dei to og yngste broren Fridtjov var åleine heime. Då ser dei ein for dei framand mann komme inn på tunet og gå bort til løa, late opp døra, gå inn og late att etter seg. Dei torde ikkje gå bort og sjå, men heldt vakt i stoveglaset om dei skulle sjå han kome ut att. Men det gjorde han ikkje. Då foreldra og eldste broren Paul kom heim fortalde dei sjølvsagt at det var ein (fremmonde) mann inne på løa/fjøsen. Dei av stad, men dørkroken var i på utsida og inne var det korkje kjende eller ukjende å sjå. Dette var eit stykke ut på våren, så der var ikkje att noko særleg med høy å gøyme seg i. Dei måtte ha sett syner, men dei to heldt heile livet fast på kva dei hadde sett den gong. Og dei damene var slett ikkje av dei som var redde for sin eigen skugge.

Ein mann som brått vart vekke

Der er og ei anna soge, men der er ingen av husets folk med. Han Kristoffer på Urene hadde sett ein mann opp i nordre Vasskreken, som var på veg opp på Kvia, og som brått vart vekke. Ho Maria hadde sett han frå Løype og var viss på at ho kjende att kven det var. Det var han Annanias på Kviene. Han som hadde selt Kvia til Peder Iversen Sælø og så emigrert til Amerika. Dette synet skulle ha synt seg på den tid då Annanias døydde borte i Amerika, vart det sagt. Pederen på Kviene var det òg eit kvart med. Han var nordlending og helgelending, og hadde det som kallast «Helgelandskjeften». Det gjekk soger om kva Pederen hadde svara og sagt då og då. Ein som fleire gonger nytta høve til å fortelje meg om bestefar Peder var han Thor i Seljestokken, slike som denne: Det var eit kvinnfolk her i bygda som var ei sanne bygdaplage, som for og slarva om alt og alle så det var ikkje rettelse med det grand. Ho og Pederen møttest. »Gussens fine dage, Peder,» helste ho. » Eg ser varmen e kommen i skyn»,svara han.» Å, korleis da då?» « Eg ser at maneta er ut å ræk».

Kunne han meir enn godt var?

Det var òg dei som ikkje var heilt trygge på om han ikkje kunne meir enn det som godt var. Det var ein gong eit notlag som hadde gjort eit steng på Nordre vågen og Pederen spurde om han fekk kjøpe seg litt agn-sild. Det var nei i neven. Slikt småtteri hadde dei ikkje tid til å vase med. «Nei, nei, dei som ve dei små forsmå, dei skal heller ikkje det store få», sa Pederen og rodde der i frå. Kor det no var så rauk nota sund og dei miste kastet. Dei vart visst ute føre ymse slag andre uhell òg så det enda med det at Pederen fekk basen på tunet, med bøn om: «Var det så at han hadde sett noko ilt på dei så måtte han vere så inderleg snill å løyse dei att». Korleis ordskiftet vidare fall veit eg ikkje, men i høve kva eg elles har høyrt om Pederen så let han neppe høve gå frå seg. Det gjorde han i alle høve ikkje då der kom ein til han og klaga over at han trudde dei hadde fått trollskap i nota. Ho fiska ikkje, dei hadde kasta gong etter gong og etter alle synemerkje så skulle der vere fangst. Men så var det ikkje om Pederen visste eit råd?  Jau, dei fekk freiste drage nota opp i ein nypløgde åker og drive ein saueflokk over tre gonger. Denne soga har eg frå to kjelder; Heime og frå han Thor i Seljestokken.

Velstanden har gjort oss fri maktene

Det var mangslags påtruer og magiske gjersler som var så vanleg at ein ikkje tykte det var noko å snakke om. Dei helt seg i live til langt inn på 1900. Det kan ha noko å gjera med at når folk lever på smale marginar så må ein vere varsame med å terga det som kan hende er. Ein kan i alle høve ikkje vere heilt trygg på at det ikkje er.

Velstanden har gjort oss frie andsynes maktene. Pederen hadde og eit anna særdrag eller kan hende er det rettare å kalle det ei plage. Han kunne kjenne det på seg når det var noko som stod på på sjøen. Besta fortalde om den natt då snøggruteskipet Haakon VII forliste på Melsholmen ved Staveneset, 6. oktober 1929.  Dei hadde nett gått til ro for natta då Pederen vart så uroleg, han sto opp att og gjekk att og fram på golvet. «No hender det eit kvart alt for mykje gale på skjøna ein stad», sa han.

– Eg kjende så visst at det var eitkvart

Det skulle ha vore fleire slike hende. Det siste eg veit vart omtala var då han Henrik (Gamle Henrik i Vågjen) og sonen Harald drukna. Då vart Peder så uværige at han laut gå frå bordet, og då det spurdest kva som var hent, sa han: « Eg  kjende så visst at det var eitkvart, men ikkje kva det var». Dette gjekk godt i hop med at han for si tid var ein vetande og opplyst mann med både Bertha von Suttner, Victor Hugo  og andre i bokhylla. I ein kasse på lemmen låg bøkene hans. Der sto det sirleg innskrive: Denne bog tilhører Peder Iversen Sælø, samt kvar boka var kjøpt og når. I Folketeljinga står det om han at han var «jordbrukar og fiskar». I den mon det her er tale om jordbruk så var det nok ho Anna som måtte stå for det. Han Peder likte seg helst i båten og på sjøen.

– No kjem han Peder og då vert det kjekt

Han dreiv òg med notbruk og hadde slupperen  «Ferm», i hop med Straumen ute i Hovden. Gamle Straumen fortalde:» Vi ungane gledde oss når vi såg Ferm komme siglande inna tå Uravikan for då viste vi: No kjem han Peder og då verte det kjekt». Han skulle ha eit uvanleg godt lag med ungar og ungdomar. Han Agnar Faye, som voks opp på Gamlebøen, hadde òg ein del å fortelje all den tid han var mykje i hop med ungane på Kvia, både i barndomen og ungdomen. Agnar fortalde at han som unggut hadde vore med Pederen med nota og der vart han sett til å ro basen. «Å, du veit eg tykte no eg såg sild alle stane og sa i frå. Da slufsa dar inne på vikja, Dar er fugle».  «Ja, ja, du får ro inn då, så får vi sjå». Men der var sjølvsagt ikkje noko å kjenne på loddet. På det viset trur eg vi rodde heile Norddalsfjorden rundt. Det var ein god skule. Eg såg ikkje på langt nær så mykje dagen etter, fortalde Agnar Faye.

Det var ikkje verande heime

Han Bjarne Holstad var eldst i ein etter kvart stor barneflokk på Løype og kjende seg vel både forplikta og tilsidesett. Pederen trefte Bjarne i utmarka og lurde på kor denne karen hadde tenkt seg av? Jau, no hadde han tenk seg av å hengje seg for no var det ikkje verande heime for ungeskrik og spetakkel. Ja, men då var det no bra eg trefte deg i tide då, for eg hadde tenkt å høyre om du ville vere med meg ut å fiske i kveld? Det er ein av dei lengste ettermiddagane eg har hatt medan eg venta, eg var redde for at han Peder hadde gløymt kva han hadde lova, fortalde Bjarne. Men Pederen kom. «Om han hadde tenkt å be meg med, eller det var noko han kom på der og då, veit eg ikkje. Men det vart ikkje berre med den eine gongen».

Det er ting som kan tyde på at Peder var av dei som når han fyrst hadde fått ein tanke for seg så hadde han vanskeleg for å sleppe den. Ho Inger Skår (Inger i Brote) fortalde at då dei var komne i Bråte så kom han Peder og åtvara dei at dei måtte vere forsiktige med isen på myrtjørna der sør, for grunna myrgassen kunne den vere usikker. Dei måtte åtvare ungane.

Uhyggeleg nyttårsnatt 1961

Sidan ein no fyrst er innom Løype kan eg fortelje om den uhyggelege nyårsafta 1961. Kva vêr det var minnest eg ikkje, men eg går utifrå at det regna. Det var vanleg at vi gjekk i lag til kvarandre i jule- og nyårshelga på Løype og Kvia. Det var no ikkje så store laget sidan dei var i alt seks og vi fire. Dei to eldste, ho Maria og ho Anna, tok ikkje på ferd vintradag, i nittiåra som dei var.

Det var hyggjeleg, som det brukte å vere på Løype. Det var nyårsaft med det beste huset hadde å by på. Sprengheitt så veggene bula. Det var då storhelg. Det leid mot midnatt og vi var alle i stova hennar Helena og Bjarne. Der var foreldra mine, ho Maria, han Bernt og ho Sofia, han Olav, Helena og Bjarne. Då tek det i ytterdøra !

Kjem her folk? No på denne tid. Ho Helena for ut, det kunne vere eitkvert som sto på. Men der kom ingen prat frå kjøkenet. Nei, det må ha vore vinden. Men det bles ikkje ute. Kattane då? Praten var ikkje før komen i gong att, så er det der på nytt. Nett som nokon tek i klinka, trykker ho ned og slepper. Nei, kva er dette, ut å sjå. Alle ut å sjå på ingen ting, Ute på trappa er det som det skal vere, ingen uorden. Merkeleg. Då er det at eg ser Bassen. Han sit inn under kjøkenbordet og skjelv. Slik brukar då ikkje Bassen å vere. Merkeleg.

Det må ha vore eitkvart opp på trappa. Ein rev kan hende? Eg trur ikkje det var nokon som trudde på den reven. Rev som ville inn til folk på nyårsafta. Slikt seier ein berre, ein trur ikkje på det. Praten gjekk tråare, det var som vi alle venta på eitkvart vi ikkje visste kva var. Klokka og radioen fortalde at no var Nyåret komme. Då hender det for tredje gong. Alle ut, men Bassen kravla inn under divanen. Ingen ting å sjå, berre lyssirkelen frå utepæra og mørke. Hadde det hent noko hadde det vore noko. Det var då han Bernt let ordet falle: « Å, ja, det kan vel hende han ser innom oss i året som kjem». Der vart Bernt sannspådd. Han overlevde ikkje Cuba krisa.

Rykte om eit mogeleg drap og ei vis kone med lykt

Det som her vert fortalt er ikkje prøvd opp mot skrivne kjelder. Det er munnleg overlevering og må såleis takast med både pepar og salt.

På nordre Urøyna budde det den gong ein skreddar med namn Eide. Det var visst han som fekk bygt det huset som står der no. Kor han var som handverkar veit eg ikkje, men han skulle ikkje vere god å komme til rettes med. Særleg når han drakk, noko som helst gjekk titt på skulle han verte lumsk og farleg.

Ho Anna Korneliusdotter Seljestokken, seinare Anna på Kviene, fortalde: «Vi budde nede i Stokkjen den gong. Det var ei sleke ufjelge stormnatt ut på vinteren. Han far og han Nils var med bruket sør i Bulandet. Det var berre ho mor og eg heime. Vi høyrde at dar kom båt i støa. Det var no ikkje så rart om folk tok land ei sleke natt. Da dundra på døra og inn kjeme Eiden, blodige og forslegjen og godt fulle. Om han far va heime? Han hadde myst ein kar, dei skulle opp te Smørhamnen, han måtte ha hjelp til å leite. Ho Karnils-Helina for opp i Stokkjen og fekk tørna ut kan Kristoffer, som kom ned for å høyre ka som va tiss?».

Nok av det, heile saka var så vidt uklår og mistenkjeleg at det visst nok vart  gransking av det. Det som skulle vere sikkert var at to mann hadde gått i båten, men det var berre ein som kom i land. Han som kom i land var full, blodig og forslegen. Sjølv forklarte Eide sin eigen tilstand med at han hadde fått mastra over seg, ramla over ende i båten og slege seg til blods. Kvar den andre var vorten av, og når han hadde vorte borte, hadde han inga fast formeining om.

Det var eit godt grunnlag for rykte og teoriar, og det var dei som var sikre på at Eiden hadde slege den hin i hel. Det var ikkje anna ventande, det måtte no ende slik. Det vart teke prøver av blodfunn i båten og på ein sekk, men det var fiskeblod.  Men karen var borte og ikkje attfunnen, Den som fann liket var han Nils Korneliussen  i Seljestokken. Det låg ned i Djupevikja. Dei fann ut at dødsårsaka var drukning.

Han Nils fortalde:» Det var ein kveld eg hadde vore sør i Synnevåg eit ærend og mørkna ute. Men det var ikkje det som gjorde noko, men eg fekk det så på meg at eg torde ikkje gå frå Solberg og ned i dalen i Djupevikja. Same kva det var, noko var  galt. Eg visste meg inga råd anna enn at eg gjekk opp på Solberg og fekk ho Gunnhild te å stå med ei kveikte lykt oppe med grinda til eg va komme meg øve dalen. Eg veit ikkje kva da va som kom øve meg, men ho Gunhild på Solberg var av dei som hadde greie på slikt og vart med på fyrste ordet.

 

 

 

 

 

/av
,

Verre og verre å få tak i juletorsken

Torsdag 22.12.22, sola har snudd, det lysnar av dag og Audun Sande har lova at eg skal få vere med han og Arve Nøttingnes for å sjekke om det er juletorsk i dei sju doble torskerusene dei har ståande i sjøen. – Det vert verre og verre for kvart år å få tak i juletorsken, slår dei samstemt fast i det vi går ombord.

Audun Sande og Arve Nøttingnes sjekkar torskerusene før jul.

Dei fiskar i lag om vinteren, då er godt å vere to, tykkjer dei. Det kan vere tungt arbeid å få rusene om bord i båten og det er openbert ein fordel at ein styrer båten medan den andre set rusene ut att i sjøen. Det kan ikkje skje på ein hytt, det såg eg med sjølvsyn. I mitt stille sinn tenkjer eg at det må vere godt for dei næraste å vite at dei er to, for sjølv om dei fiskar rett nedfor land, er ikkje Frøysjøen alltid så roleg som denne dagen.

Arve og Audun er begge av 1956-årgangen, det Herrens år då det kom til verda fire gutungar i Botnane. To av dei var tvillingar og Arve er ein av dei. Det vart snakka om som eit krunår i folketalsveksten lenge etterpå. Dei brukar båten «Sande», som far til Audun, August, kjøpte i 1950 og dreiv fiske med, både åleine og i lag med andre. Han og kona Alma dreiv fiske med denne båten langt inn i alderdommen. – Dette er ein fantastisk båt til slikt fiske som vi driv med, stabil og god å styre, og Audun har pussa han oppatt etter alle kunstens reglar, seier Arve.

 

Båten «Sande» har Audun etter far sin, som kjøpte båten i 1950.

– Å vere fiskar er å leve i håpet kvar dag, seier Audun, som framleis er yrkesaktiv bussjåfør. Arve har pensjonert seg og meiner ein bør ha Nav i ryggen om ein skal drive som fiskar. Nei, dette er hobbyfiske, skulle dei ha levd av det hadde det vore smalhans. Det er særleg dei 2-3 siste åra dei har merka at det er mykje mindre med fisk. – Det er betre om sommaren, men for ein 5-6 år sidan var det bra med fisk å få også om vinteren. No er det dårleg, seier Audun.

– Kva er grunnane til det?

– Her er ikkje mat nok til fisken. Silda og småpalen er borte, og fiske etter leppefisk til oppdrettsnæringa gjer det ikkje betre. Det skulle vore forbode. Vi får torsk som er tynn som ein spikar, slår Arve Nøttingnes fast.

Dei er overtydde om at steinbrotet i Seljestokken har øydelagt dei gode fiskegrunnane i Seljestokken og på Husefest. Sandstøvet sig nordover med straumen og har nådd heilt nord til fyrlykta på neset i Sørbotten. Det stoppar ikkje der. – I fjor hadde vi 14 garn i Husefest og fekk tre fiskar, seier Audun.

Kva så med dagens fangst?

Vi dreg frå dobbelruse til dobbelruse. Dei fyrste er tome, så kjem vi til ei med ein diger havål og ein torsk som er merka av hopehavet med havålen. Han har bite den store, flotte juletorsken i buken. Audun pøser på med saltvatn i stampen slik at torsken skal få puste no når han er fri havålen. Det har i det heile vorte ei stor plage med mykje havål, han øydelegg også rusene og er ikkje etande. – Det er berre krabbemat, slår Arve fast.

Havål er noko svineri å få i rusene, han øydelegg både dei og fisken.

Statusen dei gjer opp etter turen vår er to havålar og ein juletorsk på sju dobbelruser. Det er for svart hav på rekne, meiner dei. Men juletorsken har dei sikra seg på trollgarn og har han gåande i merdar laga av blå plasttønner med hol i. Det er for å berge fisken mot oteren, som er ei anna plage for dei som fiskar. Fisken kan stå ein heil månad i tønna berre det ikkje er for mange fiskar i ho, fortel dei. Å ha trollgarn ute betyr at dei må på sjøen kvar dag, medan det kan gå nokre dagar mellom kvar gong dei må sjekke rusene.

 

– Dette kan du ikkje legge ut før jula er over, seier Arve Nøttingnes.

 

I mange heimar i Botnane er det tradisjon med fersk torsk til middag 1. juledag. Her brukar ein omgrepet «fersk fisk» berre om fisk som er teken opp av sjøen same dagen, rett før han skal kokast. Tek du han opp dagen før er det «gamal fisk». Arve Nøttingnes og Audun Sande kjenner kundelista si, men i år er dei redde for å utvide ho.
– Dette kan du ikkje legge ut før jula er over, elles kjem vi til å få så mykje folk på døra som vil ha juletorsk at vi har for lite. Det er rift om fisken for tida og no har vi akkurat nok til oss sjølve og dei vi har lova fisk, seier Arve Nøttingnes i det vi legg til land i Gardsvika i Sletten.

Dei har vorte vane med å få lite fisk, men det er like fortærande for det. Eg lanserer den gamle bortforklaringa om at det vert dårleg fiske når ein har kvinnfolk med i båten? – Det er eg heilt sikker på at er berre tull. Eg hadde både ei mor og ei tante som fiska. Dei var dyktige fiskarar og fekk fisk til liks med karane, slår Audun Sande kategorisk fast.

Tekst og foto: Magni Øvrebotten, 22.12.22.

 

/av

Ein gamal draum går i oppfylling

– Det er fantastisk at dette let seg ordne på så kort tid, seier Nina Seljestokken som er leiar ved Seljestokken båtverkstad og nestleiar i grendalaget.

Frå måndag 2. januar 2023 går det buss frå Villevika kl. 07.00, som er framme i Botnane kl. 07.20. Det vil vere ei eigna arbeidsrute for dei som arbeider i området og kan kome med båten som går frå Florø kl. 06.50. På ettermiddagen vert det ei ny bussrute frå Botnane kl. 15.10, som er på Villevika kl. 15.35, og når direktebåten til Florø.

Botnane og Årebrot grendalag tok opp ynskje om ei slik rute med det fylkeskommunale ruteselskapet Skyss i november. – Det er fantastisk at dette let seg ordne på så kort tid. Det er ein gamal draum som går i oppfylling, seier Nina Seljestokken. Ho er både nestleiar i grendalaget, dagpendlar og leiar for Seljestokken båtverkstad. Dei har hatt ein eigen pendlarbil ståande på Villevika for dei som brukar båten, medan andre ikkje har hatt det tilbodet. – Det har gjort at fleire har med eigen bil. Det er plass til berre fire bilar på båten, så at dei som arbeider dagtid no kan ta bussen gjev betre plass for andre bilar, meiner Nina Seljestokken.

– Eg likar best å køyre buss når det er passasjerar, seier bussjåfør Audun Sande som er positiv til ruteendringa.

Bussjåfør Audun Sande ser også positivt på endringane. – Eg likar best å køyre buss når det er passasjerar og det er i alle høve sju-åtte personar som arbeider på steinbrotet, båtverkstaden og fiskeanlegget, som kan bruke denne ruta. I dag må dei anten ha privatbil med seg, ståande på Villevika, eller køyre den lange vegen over Magnhildskaret, seier Sande.

Den fyrste arbeidsruta frå Botnane, kl.06.00, til Villevika kl. 06.20 vert gjort om til tingingsrute. Det vil seie at når det er folk som vil reise med den båten så melder dei frå dagen før. Båten denne arbeidsruta har korrespondanse med har alltid vore ei bestillingsrute.

Buss frå Botnane kl. 15.10

Om ettermiddagen vil det frå 2. januar gå buss frå Botnane kl. 15.10, med samband til direktebåten til Florø. Dermed går bussen frå Botnane kl. 14.00 ut, men skuleruta frå Villevika til Botnane kl. 14.40 held fram.

I brevet frå Skyss til grendalaget står det at tingingsturen frå Sagebø om morgonen vert endra til å starte i Gulestø, då bussen ikkje rekk å køyre til Sagebø pga ny rute frå Villevika kl. 07.00.

– Rutesøk vil bli oppdatert denne veka, og vi håpar rutetabellen er på plass til nyttår, skriv ruteplanleggar Arvid Ryland i Skyss til Botnane og Årebrot grendalag.

Frå 2.janaur vert det endring i bussruta mellom kaia på Villevik og Botnane. Det vert ny rute frå Villevik kl. 07.00 og frå Botnane kl. 15.10.  Skyss håpar at ny rutetabell vil vere på plass til nyttår.

/av
,

I den gode saks teneste

Fyrst ei åtvaring frå forfattaren Fridtjov Urdal. Han åtvarar lesarane mot å lese dette som historiske sanningar. Det nyttar ikkje. Han minner om anekdoten om litteraturvitaren som kom dit forfattaren Olav Duun var frå og leita etter ein foss. Lokalbefolkninga svara berre at «Trong han Olav ein foss så skreiv han seg ein foss». Forteljinga «I den gode saks teneste» er med i boka «Juleglimt», som Selja forlag gav ut i 2008. Der er Fridtjov Urdal ein av 20 kjende vestlendingar som skriv om jula.

«Då eg selde julehefte» har Fridtjov Urdal kalla dette databilete. Det er nytt av året.

Av Fridtjov Urdal

Eg voks opp i den tid då vi levde under den amerikanske atomparaplyen og vi var radioaktive kvar haust når russarane prøvde bomber på Novaja Semlja, men det brydde vi oss ikkje om. Det var verre at jula drygde så lenge før ho kom.

Det var ei uendes tid å vente. Men oppe på loftet sto det ein gammal eplekasse og lukta jul. Den var forbode område, for der stod skoøskja med julepynten. Den var det strengt forbode å røre, ein kunne komme til å knuse kulene og vase i hop flagglekkjene og kva skulle ein då ha på juletreet? Men stabelen med dei gamle julehefta var det ikkje fullt så nøye med.

Det var alltid snø i julehefta, dess eldre julehefte, dess meir snø og brune tømmerhus. Stundom var det bilete av nakne heidningar frå Afrika, og i  ”Samenes venn ” var der reinsdyr og telt. Den tid venta vi ikkje berre på jula, vi venta på snø og såg etter ring rund månen. Det regna i alle høve alltid når ein skulle selje julehefte, bles gjorde det óg. Andre laurdag i adventa måtte ein i veg. Det var ho tante Helena, som var med i alle misjonane, både indre og ytre og saniteten, som sto for julehefte-distribusjonen i søre delen av bygda. Det var berre å følgje kallet når dagen og timen var komen. Godt innsnørt i regnklede stod eg i det vesle grønmåla, brennheite tante-kjøkenet.

På den blårutete voksduken låg bunkane med hefte. Så og så mange av kvart slag. Kundekrinsen var fast, så det var meir for utdeling enn sal å rekne. Dei var pakka så og så mange i solid brunt papir. Det hadde vore like greitt for henne om ho hadde teke dei med seg på foreiningane og delt dei ut der. Men det var ikkje slik det skulle gjerast. Det var nok oppdraging ho hadde i tankane, og formaningane sat laust. Alt laut nemnast, frå å passe på pengane til å turke godt av seg på føtene. «Ikkje dra skit inn i bislaga til folk og aldri gå inn til folk utan å ta av deg støvlane. Dei skal stå i bislaget. Ikkje ta i blada med våte fingrar, turk av deg fyrst så dei ikkje verte flekkete, hugs dei skal vere fine, dei skal seljast. Og så trenge du no ikkje svare på alt dei dei spør om sør i gardane, og får du greie på noko, så bere du da ikkje vidare. Det er ikkje god skikk». Det vart aldri sagt noko om kva det var ein ikkje skulle svare på, eller ikkje bere vidare. Det var slik det var og trong ikkje forklarast.

«Ta no med deg ei lommelykt»

Å selje julehefte var viktig, det gjekk til store og viktige saker, noko gjekk til redningskøytene, noko til fiskarane og samane, og resten gjekk til heidningane i Afrika og på Madagaskar. Det var eit heilt lite verdsansvar å bere rundt på. Det kan ikkje ha vore så mange hefte av kvart, for bygda var ikkje så stor. ”Sjå her har du tolv kroner i vekslepengar” . Portemonéen var grå med gullblank lås og lukta plastikk og kamferdrops.  ”No må du ikkje væte deg ut og ikkje klatre over grindane og rive sunde oljeklenå. Banke på og vente te dei seie kom inn.” Å, eg lova saktens vel.  Så stod ein ute på tunet i eit par Viking gummistøvlar, sydvest og ein litt for kort svart regnfrakk med brun fløyelskrage. Skuleranselen sprengpakka med julelesnad. ”Helse pent og takke, og ikkje drøle vekk tida så du mørkna ute». Eg skulle vere heime før ho skulle i fjøsen.” Og ta no med deg ei lommelykt for sikkerheits skuld.” Så var det berre å gje seg i veg ut i verda. Bassen fylde med til søre grinda, og eg viste han ville stå der når eg kom att.

Fjorden gjekk kvit, vindflagene fór lik mørke skuggar på vikar og sund. Det ula i telefonstrengene, det sikla og rann vatn etter alle berg og det surkla under støvlane. Ein kom ikkje langt før ein hadde ei våt, kald rand mellom regnfrakken og støvelkanten. Men det var som det skulle vere. Det var ikkje kome veg i dei tider, berre ei rås bort etter bergnakkar og myrar. Det var eit godt stykkje like sør i Brotet til ho Inger og han Johannes. ”Du kan byrje der, og så teke du dei føre deg heimover.” Det var vått og langt før ein kom inn på det blå kjøkenet hennar Inger. ”Å, nei stakkars deg så våte du er, set deg no bort åt komfyren og turk deg litevetta. Ryse kor da rigne. Du er flinke du som går og sele hefte heile dinna longe vegen.»

Inne var kjerringane einerådande

Det var i hardaste julestria og det var rundvask i mest kvart hus bort i gardane. Glas stod nakne utan blomstrar og gardiner, og inne var kjerringane einerådane. Dei karane som var heime, var stort sett jaga or stovene. Dei sat kring i nausta og vedhusa. Nei, no var det ikkje levande inne for folk. Det var så vidt ein fekk strekt seg på divanen etter middag, før ein vart send på dør att ein slik dag. Det høyrdest øksehogg frå vedhusa. Dei utdrivne stod og kløyvde juleved. Ein måtte innom der og få unnagjort ritualet. Om det var den karen som var ute og kva ærend ein fór i ? ”Julehefte?”  Ja, dei hadde no hefte frå i fjor liggjande. ”Ja, men desse var nye.” Å, det var vel det same som stod i dei. Kor det stod til heime? Om det var noko nytt borte i gardane? Ein måtte vel vete slikt når ein fór og rak. Nei, dei skulle så visst ikkje ha julehefte for heidningemisjonen . Det vart no aldri lese. ”Du får høyre me hinne som er inne, om du sleppe inn då.”

Kjerringane kom ut i bislagdøra med raude vaskehender. ”Ka dinna karen ve?” Dei visste kva det var, men dei spurde likevel. Det skulle vere slik. «Nei, julehefte no mitt i vaskinga, da er ho Hilina so har sendt deg». Og så vart ein sleppt inn på heite kjøken, der stod det dampande vasspanner på komfyren. Det lukta vått treverk, grønsåpe og sunlight-såpe, men huslukta slo likevel gjennom. Det var i den tida då alle framande hus lukta ulikt, ja, kvart rom óg. Det var berre heime det ikkje lukta det slag. Men slik var det visst alle stader. «Vi lyte no få sjå på dei i alle fall, sa dei og fór over voksduken med koppetvogene. Så kunne ein pakke opp hefta. Somme handfór dei nøye. Det var no ikkje sikkert dei fekk tida til å lese dei ein gong. Det var no mest karane som las, når det kom til stykkjet. Men handel vart det alltid. Nei, dei fekk no kjøpe i år óg, det gjekk no til ei god sak. Dei var borte i glaskarmen eller på radiohylla der det stod eit sylteglas med småpengar. To-, fem-, ti- og tjue femøringar, det fløymde med småmynt ut over bordet. Ein måtte telje sjølv under oppsyn, dei ville sjå med sjølvsyn at ein kunne telje og leggje i hop. «Var det 5 kr du sa?». Fem kroner vert ein bra dunge med småmynt, og det var alt anna enn lett å telje opp når ein måtte gjere greie for alt ein hadde sett og høyrt på vegen, og om kor det stod til bort i gardane. Og så var det dette med at ein ikkje skulle fortelje, då. Så var det å pakke ned att hefta, på att med støvlar og regnfrakk, ut att i regnet og av garde til neste kjøken.

Det stillaste huset i bygda

Somme stader tok dei seg god tid og spurde etter nytt. Kor det var med den og den, om dei óg hadde kjøpt hefte? «Du må berre take kake, dei er no frå i fjor, fann dei då eg skulle vaske boksane.» Sukkerstinne småkaker toler eit år og to med lagring. Hjå ho Agnes og han Rikard var det alltid helgestilt, dei hadde klanghelle på tunet og høyrde når det kom folk. Ein kunne sjå at det så vidt levde i den kvite kjøkengardina bak dei raud georginene. Det var det stillaste huset i bygda, det var mest berre kammersklokka som gav lyd. Det lukta ATA like ut i bislagdøra, men ho Agnes var ferdig med julevaskinga for lenge sidan. I steinhusa låg veden i snorrette lad. Rikkarden var så nøyaktig i at han brukte vinkel når han saga ved. ” Ja, sel du hefte, ja, da er ein gode ting”. Ho Agnes hadde stor sut for heidnigane i Afrika og for mangt anna óg. ” Å, trøste og beire meg for deg, du er no vel ikkje vorten våte på føtene? Du kan få longebetennelse. Ja, dissa bakteriane dei kan vere stygge.”

Det var korkje sut for heidningar eller bakteriar som gjorde at han Konrad og Lores kjøpte dobbelt opp med hefte. Dei to brødrene var så ueinige at dei måtte ha kvar sitt Fiskerens venn og Julehelg. Dei hadde kvar sitt abonnement på Ukens nytt og Firda Folkeblad, endå dei budde i same stova og kokte på same omn. Å skrive namna sine i hefta var det fyrste dei gjorde. «Vi gjere da so for at  det ikkje skal verte noko ufred», sa Loresen, det var han som var den mest ordhage av dei to. Der vart ein ikkje bydd noko. Dei to åt ikkje anna enn snus og kaffi, ikkje kasta dei bort tida med husvask heller. Det låg dungar med garn utover kjøkengolvet. Trollgarna måtte vere i stand til torsken kom i fjorden. Dei sat med ryggen til kvarandre når dei bøtte, så dei skulle sleppe å sjå kvarandre. Men dei klarde seg med éin radio og han sto på fiskeribølja. Så eit år var det berre han Konrad som levde att. Han skulle ha to av kvar. To av kvar? ”Ja, eg kjøpe hass Lores sitt óg. Da skulle han pinadeg ha visst da.”

Det var anna til styr hjå Nilsen. Der var det så  reint og ryddig at ein måtte setje frå seg støvlane ute på trappa, og inne lukta det kamfer. Han kjøpte alltid eitt av dei tre eksemplara av Samenes venn. Det var ingen som visste kvifor. Det var ikkje mange mysterium i bygda den gongen, dei fleste visste det meste og vel så det om kvarandre. Men ingen hadde noko forklaring på kvifor Nilsen kjøpte Samenes venn.  Men det gildaste var at han hadde ein båt inni ei flaske som sto på kommoden, under bilete av gamlekongen.

«Du er vel ikkje mørkredd du?»

«Nei, nu har du fortjent et stykke kake», sa ho Jenny og baud på nybaka julebakst og Mor Monsen sitronkake. Ho Jenny var nordlending og sa nu og nokka. Der i huset skulle dei ha eit hefte av kvart slag. «Nu kan du læse om han Stomperud, så ska eg ta enn kikk på heftan så lenge. Nu ska eg se kor de er blitt av, di herane brillan.»  Og ute vart det kveld og snart mørkt, og vegen heim var lenger enn ein tykte om. ”Nu må du være forsiktig. Har du lommelykt med dæ? Jau, det hadde ein. ”Du er vel ikkje mørkeredd du?” Å, nei det var ein så visst ikkje. Utepæra vart tend, men utanfor var det berre mørke og lysstrålen frå ei flat lommelykt.

Skogen stod og suste, våt og vindtung.  Opp geila framom brønnen, så utløa og Tussesteinen. Men verst var den store einen i enden av steingarden, den kunne sjå ut som kva som helst i mørkna. Og langsmed heile Søre vatnet, der to sysken hadde drukna ein gong for lenge sidan. Det var dei som hadde høyrt dei rope. Eg visste at mørkeredsla ville kome krypande, og at ho ville nå meg lenge før eg nådde grinda og såg lyset frå utepæra og kjøkenglaset. Det dunka tungt, og halsen snørdest. Berre eg kom så langt at eg nådde over kloppa og fram til grinda der Bassen låg og venta. Då var eg fri, då slapp uhygga og seig av. Vi gjekk opp vegen og inn under skinet av utepæra. Så var det berre avmønstring og oppteljing av all småmynten. Kakao i koppen og ein brun tiar i provisjon, og ein blå femmar ekstra ifrå sylteglaset som sto på Kuréren. Og då – då var det nesten Jul.

 

/av
,

-Pinnekjøt her i huset

Hannele Turunen er fødd i Finland, oppvaksen i Sverige og har budd i Norge sidan 1992. Det har etter kvart blitt ei god blanding julemat i heimen der.  – Men julafta er det pinnekjøt her i huset, slår Hannele Turunen fast. 

Hannele Turunen på kjøkkenet i Sørbotten. Foto: Magni Øvrebotten

Når vi snakkar med Hannele om juletradisjonar blir det raskt klart at mykje er likt i Norden, både mat og tradisjonar, med enkelte særtrekk. – Mattradisjonane frå Finland er mykje blanda med dei svenske, og når syster mi gifta seg med ein nederlendar og eg med ein nordmann vart det endå meir blanding, seier Hannele.

– Korleis er julafta?

– Vi brukar å drive med litt uteaktivitetar på dagtid. Difor vert det enkel servering på føremiddagen med dynegraut (risengrynsgraut) med kanel og sukker, og sviskekompott. Mor mi brukar turka frukt i sviskekompotten og då blir han ekstra god. Om kvelden er det sennepsglasert juleskinke av gris. Det var vanleg då vi budde i Karelen, så den tradisjonen tok foreldra mine med til Sverige.

– Korleis vert den laga?

– Skinka vert steikt lenge i omnen, på svak varme, før glassering. Vi  tek ut skinka og glasserer ho med egg, kavring og sennep, før vi set ho innatt i omnen. Der skal ho stå til ho blir gyllen.

 

Dette er karelske piroger. Laga og fotograferte av Hannele Turunen.

– Har Karelen nokon spesialitetar?

– Det må vere karelske piroger. Det er tynn, tynn rugdeig som blir forma til flate/ovale brød, med risengrynsgraut eller potetstappe i midten. På det brødet har vi eggesmør (hardkokte egg, blanda med meierismør) med skinke til.  Noko anna som er godt er raudbetsalaten rosolli. Den er laga av raudbetar, eple , kokt gulrot og potet, løk, og sur agurk, med piska krem på toppen og sild attåt.

I Finland brukar dei mykje gratengar; gulrot-, kålrot- og lever-gratengar i samband med jula. I Sverige går det mykje i kjøtbollar, prinskorvar, fiskerettar, Jansons fristelser og sild.
– Sild og annan fisk er mykje brukt som julemat i Sverige, sikkert med ulike geografiske skilnadar, slik det også er her i Norge, seier Hannele.

Ho har inntrykk av at folk gjer det enklare i matvegen no, både i Finland og Sverige. Det er ikkje lenger dei stor matbufeane, som var vanlege ei stund. Folk lagar meir det dei likar og et godt heile året. I Finland var dei også tidleg ute med å ta i bruk vegansk mat, og dei var føre si tid med laktosefri mat. – Eg hugsar særleg at dei hadde laktoseri softis alt i byrjinga av 2000-talet? Det halvsteikte bakverket, som vi kan kjøpe frose i butikken og steike ferdig heime, byrja dei også tidleg med i Finland.

Hannele var litt i stuss om kva oppskrift ho skulle gje vidare. Ho landa på mora Pirjo si daddelkake. Her er oppskrifta:

Daddelkaka. Laga og fotografert av Hannele Turunen.

 

Hanneles daddelkake

3 dl vatn
2 dl sukker
250 g dadlar
200 g smør
2 egg
3,5 dl kveitemjøl
1 ts natron
1 ts bakepulver
1 ts vaniljesukker

Bland alt det tørre. Kok vatn, sukker og dadlar til ein graut. Tilsett smør i den varme massen. Når smøret har smelta piskar du inn eitt og eitt egg og siktar mjølet over til slutt. Ha også i litt rive appelsinskal.

Ha deigen over i ei kakeform (springform) og steik kaka på 180 grader, nederst i omnen, i ein time.

Tekst: Magni Øvrebotten 15.12.22.

/av
,

Nederlandske mat – og juletradisjoner

Marion van Eck Ederveen, mannen Rudi og dei no vaksne borna deira Koen og Esmee flytta til Botnane i 2013 og har budd i Norge sidan 2009.  Ho arbeider på kontoret og laboratoriet på steinbrotet i Seljestokken og sit i styret for Botnane og Årebrot grendalag. Dei bur på garden som i bygda framleis blir kallar «Posten», fordi det var postopneri der i meir enn hundre år.

Marion sine mektige nederlandske julebrød «kerststol» er det mange av oss som likar og dei får du oppskrifta på til slutt i denne artikkelen. Men fyrst har vi utfordra henne til å skrive litt om nederlandske mat- og juletradisjonar:

Julaften

Jeg vokste opp i en katolsk familie. Vi gikk ikke til kirken hver søndag, men alltid på julaften. Da var det midnattsmesse kl.00:00, og når vi kom heim spiste vi kerststol og drakk te. Det har jeg gode minner fra. Det var veldig spesielt som barn å komme heim om natten. Jeg husker en gang det hadde snødd da vi kom ut av kirken, det gav oss virkelig julefølelsen.

Men vi var nok litt større barn før vi fikk bli med på midnattsmessen. For mindre barn var det gudstjeneste kl. 19:00 på julaften. Da Koen og Esmee var små var vi i kirken på ettermiddagen første juledag, der det var skuespill med og for barna, om Jesus fødsel.

Første juledag

I Nederland er det første juledag som er mest viktig og ikke julaften slik som i Norge.

Første juledag har vi en fin og omfattende frokost. I løpet av dagen går du ofte på besøk til familien eller familien kommer til deg for å ferie jul. Middagen er også veldig omfattende. En forrett, deretter suppe, deretter hovedrett med grønnsaker og poteter, og deretter dessert.

I Nederland har vi ikke en bestemt julemat slik som dere i Norge har pinnekjøtt, ribbe eller lutefisk. I Nederland spiser de kalkun, kanin, rulade, and, osv.

Retten «gourmetten» er veldig populær i Nederland. Det er et slag raclette. Jeg tror at halve Nederland lager «gourmetten» en av juledagene. Da kan du steke fisk, kjøtt, grønnsaker, alt som du vil i små panner. Veldig koselig å gjøre.

 

Gourmetten på Marions bord

 

Andre juledag

Denne dagen er også ofte fylt med familie- eller vennebesøk, men er mindre staselig enn første juledag. Når det er fint vær går en ofte tur i skogen eller går på skøyter når det er kaldt og is på kanalene.  Men i de siste 20 årene har det for mange nederlendere blitt tradisjon å gå til hagesentre eller møbelbutikker, som har åpent andre juledag. Det er lange køer og veldig travelt i disse butikkene, spesiell når det er dårlig vær. Jeg skjønner i det hele tatt ikke at folk liker å gjøre dette på andre juledag.

Maten en spiser på andre juledag kan være matrester fra forrige dag, eller igjen en omfattende middag, eller veldig enkel mat som gryteretten «boerenkool», som er grønnkål blandet med moste poteter.

Nyttårsaften

En annen nederlandsk tradisjon er «oliebollen» eller «appelflappen» på nyttårsaften. Det er friterte deigboller med rosiner, korinter, sukat og epleskiver med deig som er fritert. Begge spises med melis. Begge lager du vanligvis 31. desember, men jeg lager dem ofte dagen før.

 

Oliebollen og Appelflappen

Jeg har snakket med foreldrene mine om nederlandske juletradisjoner og de fortalte at da de var barn hadde de ikke juletre. Når du var katolikk hadde du en julekrybbe istedenfor. Når du var protestant hadde du juletre. Seinere ble dette endret slik at også familier som var katolikker hadde juletre. Dette visste jeg ikke.

En annen tradisjon var at du ventet med å sette juletreet inn i huset til etter 5. desember og hadde det der til helligtrekongersdag 6. januar. Men jeg tror ikke at noen har denne tradisjonen lenger.

Sinterklaas er en tradisjon som er 300 år gammel. Den feires i Nederland og Belgia. Sinterklaas kom sammen med Zwarte Piet med dampbåt til Nederland. Sinterklaas gir gaver til barna. Om kvelden setter barna sko foran peisen og har de ikke peis setter de skoene foran døra. De legger en tegning og en ønskeliste i skoen, gir gulrot og vann til hesten til Sinterklaas og synger en sinterklaassang. Neste morgen når du står opp er alt forsvunnet og du har fått en liten gave i skoen din.

Bilde av Koen, Sinterklaas og Zwarte Piet da Koen var barn.

Den 5. desember kommer Sinterklaas og Zwarte Piet på besøk og har med seg en stor sekk med gaver. Men Sinterklaas kan ikke komme på besøk til alle familier, så det hender ofte at Zwarte Piet banker på vinduer eller døra og når du åpner den stå sekken med gaver utenfor.

Barna tror virkelig at Sinterklaas eksisterer til de er +/- 8 år gammle. Da begynner de å tvile eller foreldrene forteller at det er de som kjøper gavene. Da Koen og Esmee var små var dette en virkelig fin tid på året. Vi feierer fortsatt Sinterklaas i Norge. Vi lager lapper med navnene våre på, alle trekker en lapp og de må kjøpe en liten gave til den personen som er nevnt på lappen. Vi lager da også et dikt til denne person. I diktet kan du erte denne person litt eller skrive om ting som skjedde siste året. Dette gjøre mange i Nederland når barna ikke lenger tror at Sinterklaas eksistere.

Marions julebrød

Oppskrift til to nederlandske julebrød «kerststol»

900 gram mel

28 gram gjær

40 gram sukker

120 gram smør

600 ml melk

16 gram salt

500 gram rosiner

2 bokser med sukat

Hakkede nøtter (jeg bruker mandler og hasselnøtter), men du kan utelate nøtter

1 egg

Mandelmasse

Sitron
Egg
Mandler
Sukker

Fjern skallet fra mandlene. Når du koker opp mandlene i to minutter i litt vann går det veldig lett å fjerne skallet.

Du maler mandlene i kjøkkenmaskin. Deretter tar du like mye gram sukker som du har gram av mandler. Ha i egg og litt sitronsaft og bland alt. Sett i kjøleskap.

Selvfølgelig kan du også kjøpe mandelmasse i butikken, men når du lager den selv smaker den mye bedre.

Kerststol

Varm melk med smør i en panne. Melken må ikke blir for varm.

Ha gjær, salt og sukker i melet og tilsett litt etter litt melk og smør og bland alt. Elt deigen for hand eller i kjøkkenmaskin i 15 minutt, til du har en fast deig. Deretter trykker du deigen flat og tilsetter rosiner, sukat og nøtter. Bland alt godt inn i deigen. Deretter deler du opp deigen og lager to baller. Sett den til heving i en time.

Elt deigen og trykk den litt flat. Ha i litt mandelmasse og lag en rull. Den legger du på deigen og bretter deigen over. Kerststol har form som et normalt brød, men litt flatere. Den er ikke rund som norsk julebrød. Legg begge brøda på et stekebrett med bakepapir, pensl dem med egg og hev i en time.

Varm stekeovnen til 200 grader.

Etter heving pensler du deigen på nytt med egg og setter den i stekeovnen i +/- 30-35 minutt.

Rett før du skal spise kerststol drysser du melis over brødet. En skive kerststol smaker godt med meierismør.

Kos dere 😊

Tekst: Marion van Eck Ederveen, desember 2022. Private bilete.

/av
,

Siste sildekastet på Nordre vågen

Fridtjov Urdal sitt mest fotografiske minne kjem til sin rett i denne historia om sildekasting i heimbygda. Som gutunge stod han på land og såg på den omstendelege leveringa av sild. Det var tydelegvis spennande og skildringa hans blir som ein liten film for vårt indre auge. Han minnest også dei to som tok siste sildekastet med not på Årebrot.

 

 «Bjarnen ser etter sild» har Fridtjov Urdal kalla dette databilete, som har sjølv har laga.

Uravikane og Søre vågen var rekna som gode kasteplassar den tid ein dreiv med landnot. Ikkje berre når det galdt vintersild, men óg når sommarsilda kom. I min barndom var det to bruk, Søre bruket frå Vågen og sørover og Nordre bruket, frå Løype og nordover. Til ut fyrst på 1960-talet var båe bruka i fiske på sommaren. Då var karane «med nota» Dei var vel ein 4-6 mann på kvart bruk.

Eg meiner å hugse at Nøre bruket hadde nota hengande inne på Grønenga eller på Hopen, for det var ein del tale om desse stadene og på Grønenga var der ei hengje. Operasjonsområde trur eg ikkje var så stort. Eg kan tenkje meg at det strekte seg frå Norddalsfjorden, Høydalsfjorden og nordover til Gulefjordane. Dei måtte no nå heim og slå óg, dei som hadde ei lita bot med jord.

Slik eg hugsar det frå min barndom var det årvisst kast nede på Vågen, også fleire somrar.  Kvar einaste kveld,  og elles og når høve baud seg, hadde han Bjarne på Løype sin faste gang ned på Hamrane der han såg etter sild. Var ho på Vågen så var det godt sildesyn derifrå.

– Ikkje ein spord inn på Vågen utan at han Bjarne ser da

»Det kjeme ikkje ein spord inn på Vågen utan at han Bjarne ser da», sa dei. Sommarkveldane  etter at onnearbeidet var slutt kunne verte lange, men han heldt ut så lenge der var råd å sjå. Så kom ho, silda, stundom som ein mørk skugge nede på Vågen, andre gonger under ei skur av skrikande måse.  Då var det ikkje lenge før ein høyrde: Tung-tung-tung og kong-kong-kong frå gavlbåtane. Sneken av brend solar, solvarm tjøre, sjø og den særeigne lukta av nót og tågverk. Spenninga var; Vart det kast?  Fekk dei noko? Basen i båten med handloddet der ute i det gneistrande solbraglet. Tåg frå notøyra og i land, nota tok til å renne over rullen. Tjung-tjung-tjung, tåg i land på hi sida. Nota var i sjøen og silda stengd.

Så var det å dra inn nota med spel. Det var eit handspel som sto i ein robåt, eller det var teke på land og sett ned i ei bergskòr og låst med stein. Eit tåg i notøyra så var det å sveive inn. Ta nytt tak, sveive inn famn for famn til nota sto som ho skulle. Eit tungt og langsameleg arbeid slik eg hugsar det. Nota måtte stå til silda hadde fått gått or seg åte. Så vart det gjort orkast med ei mindre not. Det var same prosessen då og så var det å vente på mottaksbåten slik at ein fekk levert. Korleis saksgangen var her har eg ikkje sett meg inn i, men fangsten var meld inn til «Kontoret» i Sildesalslaget og vart vel ordna derifrå.

Det var stas når  leveringsbåten kom og dei skulle taka opp kast. Det var opptaket ein venta på. Det var då det hende noko. Det er underleg  at eg berre har minne frå solskinsdagar, for det må då ha vore levert sild i regnver òg?

Silderikslet stod lik ei skinande sky

Orkast var gjort og stimen trengd i hop. Frå land der ein sto kunne ein sjå stimen likt eit mørkt svivande hjul nede i sollyset i den grøne sjøen. Eg kan ikkje minnast at det vart håva frå nota og rett opp i kjøpefartyet, nei, prosessen var meir omstendeleg enn som så. Det vart håva med handhåv frå nota og opp i ein stor færing. Det var kjekt arbeid å sjå på. Silderikslet stod lik ei skinande sky.

Båten vart håva full til det var så vidt det var flot att, spralande sild i høgd med toftene og så var det å padle seg bort til kjøpefartyet der silda vart aust opp i eit mål og lempa i rommet. Det tok timar. Nota måtte heile tida trengjast i hop alt etter som stimen minka. Ho var like opp i fjøretanga, ein kunne nå ho med neven. Bivrande, sitrande sild.

I  nota var der så visst ikkje berre sild. Raude taretorskar, mort, berggylter, blågommar, ein og annan sjøaure og ei uheldig flyndre eller to. Ein gråblå steinbit. All brukande matfisk hamna i spelebåten. Kråkebollar, korsetroll, breiflabb og skate gjekk over bord, ufisk! Ein gong kom der og ein langstrekt skapnad med nebb. Ein horngjel, den fekk ein kasse for seg sjølv inne på bua, det var visst ein uvanleg landnot-fangst. Så var siste slumpen levert og karane skein av slideriksel frå topp til tå.

Ei plage at folk heldt på med slikt

Dette var eit fiske etter si eiga tid. Ute i leia for samtida framom i nasetunge kraftblokkbåtar der hydraulikken hadde teke over for muskelkrafta. Det var umoderne, ulønsamt og mest ei plage for omsettingsledda at folk helt på med slikt.  Så det kom kondemnerings- ordningar for dei små fiskefartøy og hundretals notgavlar, skøyter og kutterar vart kondemnerte, rivne eller søkte.

Slik her òg. Ein gong kring fyrste halva av 1960-talet var det slutt på både landnotbruka og gavlane; Vikagavlen og Sundagavlen som vi sa. Men det var to som ikkje heilt gav seg. Kring om i buer og naust låg det mykje gamal not og rotna. Det var ikkje bærbusker til alt.

Bilete av garden på Ura: Her budde han Kolbjørn på Ura. Uravikja til høgre i bilete. Foto: Magni Øvrebotten.

Det var to som ikkje gav seg

Siste sildekastet med landnot vart gjort av dei som var att av Nordre bruket. Det vil seia to mann, han Bjarne Holstad på Løype og han Kolbjørn Uren på Ura. Bjarnen la aldri av seg vanen med å fare ned på Hamrane for å sjå etter sild. Dei hadde gjort nokre små kast ned på Vågen fram gjennom åra dei to.

Det må ha vore ein sommar ein gong ut på 1980-talet at det hende. Inne på bua låg Gamlenota. Kor gammal ho var er ikkje godt å seia, truleg jamgammal med fiskarane (alt i min barndom gjekk ho under namnet «Gamlenota), ho hadde korkfløyt og trekaggar. Det var det dei hadde att og ein liten sildedott ville ho no vel alltid halde.  Ein tidleg morgon vakna han av måsen.  Det var ikkje måsen på vatnet, men nede på Vågen. Her var det berre å komme seg i brokja og avstad. Det må ha vore tidleg for han var ikkje av dei langsøvde. Han måtte på Ura og få tak i Kolbjørnen.

Han Kolbjørn hadde òg høyrt og sett måsen, fare i kleda og opp på Løype. Dei treftest ute på tunet. Ingen av dei var langpratande i utide. Båe visste dei kva son skulle og måtte gjerast. Den opne gavlen låg nede ved bua, det var berre å få nota om bord.  Støvgovet valt då dei hala nota i gavlen. Alt gjekk for handemakt, då som for 100 år sidan. Dei var seige karar båe. Det var endå tidleg blanke julimorgonen då nota var komen i gavlen. Sildedotten sto eit godt stykke ute på Vågen, det var på langt nær nok nót til å nå i den.

 «Det beste var om det seig opp under Saga».Foto: Magni Øvrebotten.

Her var det berre å vente til ho seig til lands, det beste var om ho seig opp under Saga. No var alt klart, det var berre å vente. Ho kom opp under Saga og kast vart det. Det kastet vart ståande lenge. Truleg var totalsystemet for landnotfangstar lagt ned. Det vart levert litt her og der i smått ut etter sommaren og hausten, og det vart mange torgdagar på dei to karane. Men slumpen vart slept og nota kom i bua att. Ut på hausten kom han Kolbjørn med ei store plastbytte med spekesild. Det var  landslott-oppgjerd for det kastet. Det skulle vere rett og skil til siste slutt. Det var siste lykkja i ei lang, lang lekkje.

Av Fridtjov Urdal, 28.november 2022.

/av
,

Håkon med flaksen

I september var Håkon Årebrot (69) på sjukehuset i Førde til ei undersøking då han brått svima av på legekontoret. Han vakna liggande på golvet med beina opp på ein stol. Legen trudde han reagerte på beskjeden han fekk om undersøkinga og svima av av den grunn.

– Det var ikkje noko å svime av for, slo Håkon fast, før han kjende at han heldt på å svime av på nytt.

Håkon Årebrot er glad for å vere attende ved kjøkkenglaset på Årebrot, med god utsikt over skipsleia, både nord- og sørover.

Dette var berre ein månad etter at han og kona Anne-Karin hadde kome heim att frå eit besøk hjå son hans i Canada. Dei var på Furset i Fjaler og arbeidde med restaurering av huset Anne-Karin har der etter adoptivforeldra sine. Eigentleg hadde han time i november, men ein torsdag fekk han SMS frå sjukehuset om han kunne bruke ein time som var blitt ledig neste dag?

– Dermed kom eg inn to veker før eg skulle, så der byrja i grunnen flaksen min i dette høve. Eg køyrde sjølv til Førde, fortel han. Etter at han var nær ved å svime av for andre gong på legekontoret vart han lagt inn på akuttmottaket og låg der til obervasjon i to timar. – Då kom legen og sa at målingane var heilt fine, dei synte ingenting gale. Eg kunne få fare heim att, sa legen. Men då eg gjorde meg klar for å reise svima eg av på nytt og det vart ikkje noko heimreis den dagen.

I staden vart han lagt inn på overvakinga til neste dag. Hjartelegen var på ferie, så beskjeden var at Håkon skulle vere på sjukehuset til han kom att måndag. – Men alt den fredagskvelden fekk eg beskjed om at eg måtte få sette inn ein pacemaker. Eg hadde EKG-utstyret på meg då eg svima av siste gongen og det synte at eg hadde hatt full hjartestans, men at hjarte starta att av seg sjølv, om litt.

Håkon følte seg i trygge hender og var glad for at han var på sjukehuset då dette skjedde. Tysdagen etter vart det operert inn pacemaker (ein elektrisk hjartestimulator). Håkon har hatt problem med hjarte tidlegare også. Han har arveleg høgt kolesterol.

– Det finst ulike grupper av slik arveleg kolesterol rundt om i landet, som skuldast ein genfeil. Min kjem frå Austevoll, der bestemora mi kom frå.

– Korleis er det å ha det å tenkje på?

– Det plagar meg i grunnen ikkje. Tvert om er både eg og fastlegen kanskje meir oppmerksame når vi veit kva hjarteproblema kjem av. I 2019 vart det oppdaga at eg hadde fleire nesten tette blodårar til hjarte. Eg var heldig som fekk det konstatert og reparert før eg fekk hjarteinfarkt.

– Du hadde flaksen på di side den gongen også?

– Ja, det hadde eg. Den gongen i 2019 hadde eg følt meg dårleg ganske lenge. Eg var slapp, miste krafta i armar og bein, og var tungpusta når eg gjekk. Fastlegen ville ha meg undersøkt raskt, så eg fekk omgåande time hjå ein hjartespesialist i Bergen. Der synte testane fyrst at alt var i orden, men ei CT-undersøking synte at eg hadde mange forkalkingar kring hjarte.

Den gongen fekk Håkon Årebrot plass på Haukeland sjukehus med over tre månader ventetid, men fastlegen meinte han ikkje kunne vente så lenge. Det vart søkt om plass til han på LHL-sjukehuset på Gardermoen, det som tidlegare heitte Feiringklinikken. – Der sette dei inn seks stant, så det var ganske alvorleg. Men i og med at eg fekk det gjort før eg fekk noko form for infarkt, vart det ikkje skade på hjarte.

– Blir du ikkje redd når det er noko feil med hjarte?

– Nei, eg trur ikkje eg er typen for det. Eg ville kanskje fått litt angst no om det vart meir med hjarte etter den runden i haust? Men det går ikkje å gå rundt og tenkje på det. Eg vil gje all ros til sjukehuset. Dei er flinke til å forklare og svare på spørsmåla mine, så eg plagar ikkje meg sjølv med å tenkje på kva som kunne ha hendt eller saumfare internett for å finne ut meir. Det trur eg ein vert dårlegare av. Eg kjenner meg veldig frisk no og reknar med å ha «ni liv», slik som katten, ler han. Kor mange han alt har brukt opp har han ikkje rekna på.

– Det eg har tenkt mest på er kva som kunne ha skjedd om eg svima av i bilen under køyring. Då kunne eg ha drepe både andre og meg sjølv. Det tykkjer eg det er utriveleg å tenkje på, så det prøver eg å legge vekk, seier Håkon Årebrot.

Tekst og foto: Magni Øvrebotten 04.12.22.

/av
,

Vil ha fleire stjernestopp på Villevik

Botnane og Årebrot grendalag vil ha fleire stjernestopp på Villevik, og ikkje færre for Kystvegekspressen og Sylvarnes. Styreleiaren har sendt brev om dette til Vestland fylkeskommune og Skyss.

Vestland fylkeskomune sitt selskap, Skyss, har sendt på høyring eit forslag om å redusere bestillingsstoppane eller stjernestoppane for Kystvegekspressen mellom Florø og Måløy. Det får konsekvensar både for Villevik, Leirgulen og Hennøystrand. Det vert kutta i tal stopp for å få ned tida på strekningen Florø og Måløy på ettermiddag.

Bremanger kommunen har sendt brev der dei protesterer mot endringane og ber om at stjernestopp ikkje vert kutta. Og no har også styreleiar i Botnane og Årebrot grendalag, Åsmund Berthelsen, sendt brev der han ber om at Villevik får fleire stopp enn det som ligg i framlegget til ruteplanen for 2024. I brevet vert det særleg peika på at det er viktig med stjernestopp for ruta som går sørover midt på dagen og at det er behov for stjernestopp både på veg nordover og sørover på fredag ettermiddag/kveld. Grendalaget ber også om stjernestopp på ruta som Sylvarnes trafikkerer frå Florø til Smørhamn om morgonen og returen sørover.

Les heile brevet frå grendalaget og framlegget til ny rutetabell her:

Brev til skyss

/av
,

– Det blir julemesse neste år

Ein liten flokk flittige damer frå Årebrot stod bak julemessa som vart arrangert på Årebrot grendahus 26. november. Dei fekk til ei skikkeleg kvalitsmesse med åtte utstillarar og bra sal. Dei er stolte over resultatet, men litt skuffa over frammøte. – Men vi gjev oss ikkje. Vi prøver att neste år. Berre å få det på trykk, så er det ingen veg attende, seier Britt Maret Sunde.

Britt Maret Sunde var både utstillar og leiar for julemessa.

Det er ikkje enkelt å konkurrere med Black Week og julemesser på rekkje og rad på større stader, særleg ikkje når det er fyrste gongen dei prøver seg med julemesse på Årebrot grendahus. Tidlegare har det sporadisk vore slike i Botnane og i Vindspollen. Julemessa vart lagt til laurdag fordi det då går båt tur/retur Florø-Villevika, som folk kan bruke og sleppe å køyre heile vegen.

– Men vi gler oss over dei som kom og håpar at det kjem fleire neste år. Trur dei fleste kosa seg, både med handelen og på kafeen. Utstillarane selde og det var mykje skryt å få. Det virka som dei fleste kunne tenke seg å kome att neste år. Vi må prøve dette fleire gonger og håpe at det kjem fleire folk etter kvart, seier Sunde.

På julemessa på Årebrot vart det seldt kvalitetshandarbeid i ulike teknikkar som strikk, broderi, quilting, hekling, toving, nålebinding, tegerbinding og handlaga nissar. Og det vart seldt honning, lefser og natronkaker for oss som ikkje kan lage slikt sjølve

.

 

 

 

 

/av